Inwijkeling

Terugstaken

2012-02-01T14:00:11+01:00

In het debat waaraan ik eergisteren, op de nationale stakingsdag, in De Vooruit deelnam, verschoof het perspectief al heel snel van een andere kijk op onze samenleving naar wat de realiteit heet te zijn. Dirk Holemans had in een korte speech getracht het perspectief te verleggen van de noodzaak tot groei naar vertraging. Langer werken (want daarover ging het debat) betekent ook meer produceren, en om het kasboekje kloppend te maken moeten we daardoor ook weer meer consumeren. Dat gaat nog steeds terug op een groeimodel dat uitgaat van goedkoop geld, goedkope grondstoffen en goedkope energie. Aan geen van die drie voorwaarden wordt momenteel nog voldaan. We zullen dus naar een ander model toe moeten.

Vergeefse moeite, zoiets, wanneer Karel Van Eetvelt van de Unizo (die mij en vele anderen 's ochtends verraste met een sms'je waarin stond dat hij, Karel, blij was dat wij die dag wél zouden gaan werken — waaruit je mag afleiden dat de Kruispuntbank van Ondernemingen, waar ik verplicht ingeschreven sta, zonder mijn toestemming mijn gegevens heeft doorgespeeld aan de Unizo) — wanneer wat later ook Jo Libeer van Voka aanschuift en Eddy Van Lancker van het ABVV zich vervolgens gedwongen ziet het vakbondsstandpunt te verdedigen. Voor je het weet gaat zo'n discussie dan over hoogst technische zaken, over financiering van dit en financiering van dat, zij het alles wel steeds binnen het gegeven neoliberale kader. Terwijl Holemans nu juist een ander kader probeerde te schetsen.

Daar zat ik dan als schrijver maatschappelijk relevant te wezen. Ik kwam niet veel verder dan een opmerking dat het nu juist om de doorbreking van dat kader moest gaan, dat we af moesten van oeverloze discussies over wat mogelijk is binnen wat als feit wordt geaccepteerd, dat de politiek de kunst van het onmogelijke diende te zijn, moest laten zien wat er wenselijk of zelfs noodzakelijk is. Opmerkelijk was wel dat na die uitspraak over 'de kunst van het onmogelijke' Jo Libeer zich naar mij overboog en zei dat het daar inderdaad om ging. Waarna hij het weer vlotjes over 'realisme' had en daarmee overduidelijk verwees naar de neoliberale woestenij waarin we verkeren. Dit is een vertegenwoordiger van een organisatie die pleidooien voor sociale rechtvaardigheid een vorm van stagnatie noemt en in elk pleidooi voor solidariteit een vorm van conservatisme ziet.

Wat later wist ik er nog tussen te werpen dat het bij alle zaken, ook bij die van Holemans (of juist bij die van Holemans) niet ging om alleen maar de principiële instemming en vervolgens de Not In My Backyard-reactie. Je kunt niet instemmen met de noodzaak van milieumaatregelen en dan de consequenties daarvan op persoonlijk vlak verontwaardigd van de hand wijzen. Typerend voor de reacties op de staking was wat mij betreft ook dat mensen hun ongenoegen altijd alleen maar uitten met betrekking tot de hinder die zij er persoonlijk van ondervonden: mijn trein rijdt niet, ik heb geen kinderopvang — een schandaal is het! We moesten de weg naar het algemeen belang terugvinden, zo hoorde ik mijzelf galmen, en afzien van het individuele, particuliere belang. Datzelfde had ik afgelopen zaterdag ook al in De Standaard gezegd.

Helaas kon ik niet de hele avond blijven, zodat ik de keynote van Paul Verhaeghe niet live kon meemaken — een uitstekend verhaal over de desastreuze invloed van het neoliberalisme op zowat alle vlakken van het leven, iets waarover ik al eerder een artikel van hem las — 'De effecten van een neoliberale meritocratie op identiteit en interpersoonlijke verhoudingen' (in Oikos 56, 1/2011, 4-22),een artikel dat me n.a.v. mijn kerstessay werd toegestuurd door een redacteur van Rekto:Verso.

Het debat waar ik aan deelnam, werd geregeld onderbroken door ene Kader of Kadar — een allochtone werkloze die van de achterste rijen af en toe iets riep. Meestal ging het daarbij om zaken die niet echt aansloten bij wat er in het debat werd gezegd, maar die hem persoonlijk wel zwaar op de maag lagen: dat hij als allochtoon niet aan het werk kwam (België is echt een ramp op dit vlak), wel vaak stages mocht doen, maar daarna onverwijld naar huis werd gestuurd bijvoorbeeld. De man was kwaad, soms zelfs wanhopig, ook al omdat hij vooral als stoorzender en door een enkeling als komische noot werd gezien. Ik zag nog meer kwade stakers die waarschijnlijk aan het gelul op het podium geen boodschap hadden en ieder geval naar vooral Van Eetvelt en Libeer keken met een blik die weinig goeds beloofde. Het contrast tussen het debat en de fysieke realiteit van de arbeider werd hier soms erg groot.

Het is natuurlijk goed om een manifestatie te organiseren waarmee je probeert om een ander toekomstperspectief te schetsen — maar We strike back bleef toch vooral een kanttekening bij het heersende discours. Waar we nood aan hebben zijn politici en vakbondsmensen die wat ook door hen momenteel eigenlijk als onrealistisch wordt gezien, als toekomstbeeld durven uit te dragen. Paul Verhaeghe heeft gelijk als hij stelt dat ook bij hen die momenteel kritiek uiten op het neoliberale discours dat neoliberalisme diep is doorgedrongen in het eigen denken.

Literatuur als straf

2012-01-30T14:58:46+01:00

Vandaag in De Standaard een kleine bedenking bij de straf die politierechter D'Hondt — 'verwoed lezer en strenge rechter', zo staat er onder zijn foto — aan een snelheidsduivel heeft opgelegd:

Over wetenschap en boekenprogramma's

2012-01-10T11:14:28+01:00

Afgelopen zaterdag schreef journalist Joël De Ceulaer in De Standaard een essay waarin hij min of meer reageerde op (delen van) mijn kerstessay. 'Kijk mama, zonder inhoud!', heette het. Ik hoefde niet lang te lezen om te zien dat de bedoeling vooral was om te provoceren. Zo stelde hij de schrijver gelijk met vinkenzetters, kaatsfanaten en bloemschikinstructrices — en je hóórt hem bijna denken: daar zullen die schrijvers wel enorm van gaan steigeren. En verder vertoont zijn stuk alle kenmerken van een zich vergalopperende journalist die in zijn haast om te scoren slordig begint te denken.

Ik reageerde er vandaag op in de krant — enfin, toch op een deel van zijn stuk. De tegenstelling tussen wetenschapelijke 'waarheid' en literaire 'fictie' leek me er zo ver naast dat de enig mogelijke verklaring me leek te liggen in 's mans minderwaardigheidscomplex tegenover het schrijvende deel van de natie — of misschien meer algemeen: tegenover de intellectueel. Je ziet dat wel vaker in tijden waarin economische crisis hand in hand gaat met de opkomst van populistische politieke partijen die de werkelijkheid graag eenvoudig voorstellen (dat laatste staat dan weer niet in mijn stuk):

----------------------

Het lijken wel schrijvers, die wetenschappers!

Wetenschap en literatuur staan niet lijnrecht tegenover elkaar, zoals Joël De Ceulaer beweert in zijn artikel ‘Kijk, mama, zonder inhoud'. Integendeel, zegt MARC REUGEBRINK, het ene kan niet zonder het andere. En dat ‘wetenschap' samenvalt met ‘waarheid', is regelrechte prietpraat.

‘Wetenschap maakt het complexe eenvoudig', schrijft Joël De Ceulaer in ‘Kijk mama, zonder inhoud!' (DS 7 januari). Wetenschap zou ons ‘een dieper inzicht in de werkelijkheid' verschaffen, zelfs de waarheid over die werkelijkheid verkondigen. Van een journalist die blijkens zijn stuk uit is op het creëren van tegenstellingen die er geen zijn, kan men zoiets verwachten. Maar zou er een wetenschapper zijn die dit werkelijk voor zijn rekening wil nemen?

Ware wetenschappers houden over het algemeen te veel van de waarheid om zelfs maar te suggereren dat ze die in pacht hebben. Ze formuleren er theorieën over. Die theorieën dienen falsifieerbaar te zijn, willen ze het predikaat ‘wetenschappelijk' krijgen. De Ceulaers waarheid is in wetenschappelijke kringen dus een theorie. Stel je voor: al lang voordat filosofen er een woord voor bedachten, bestond in wetenschapskringen het postmodernisme al. In die kringen is er dan ook de meeste opwinding als er dingen gebeuren die volgens de bestaande theorieën juist niet kunnen. Als er iets niet ‘waar' blijkt te zijn. Als er deeltjes worden ontdekt die niet kunnen bestaan, bijvoorbeeld. Of deeltjes die sneller gaan dan het licht. Onmogelijk. Maar het gebeurt. Alles staat op de helling. Prachtig vinden ze dat. Dat is pas wetenschap. Een avontuur. Of hoe de veronderstelde eenvoud binnen de wetenschap altijd weer complex blijkt te zijn. Het lijken wel schrijvers, die wetenschappers!

Fundamentalistisch

De Ceulaer maakt in zijn stuk van wetenschap religie, het beste bewijs dat al zijn lectuur van de ‘non-fictie' die hem moest helpen inzicht te verkrijgen in de ware werkelijkheid tevergeefs is geweest. En een beetje eng is het ook, zo'n journalist met haast fundamentalistische opvattingen. Straks gaat hij ook nog verkondigen dat journalisten als hij niets anders doen dan ‘objectief de waarheid vertellen'. Een journalist met ook maar een greintje integriteit zal altijd naar die objectiviteit streven, maar ook altijd weten hoever hij er noodgedwongen van verwijderd blijft.

In ieder geval is De Ceulaers onwelwillende samenvatting van mijn kerstessay (DS 26-29 december) erg gekleurd door zijn geloof, als het dat al is. Het ging in dat essay niet om de schrijver, maar om de cultuur die hij mede vertegenwoordigt. Uit het plezier dat De Ceulaer heeft in het afserveren van die schrijver, zou je kunnen opmaken dat hij lijdt aan een minderwaardigheidscomplex. Hij meent dat schrijvers zich beter voelen dan anderen, preciezer: beter dan hem. Dus zijn ze elitair. En dus moeten ze dringend een lesje in nederigheid krijgen. Dat is de reden waarom literatuur (ten onrechte versmald tot ‘fictie') en wetenschap (ten onrechte gelijkgesteld aan ‘de waarheid') hier tegenover elkaar worden gezet als betrof het een heuse tegenstelling. Zo kan hij onder het mom van die waarheid de schrijver nog wat fermer op zijn plaats zetten.

Maar er is natuurlijk helemaal geen tegenstelling. Sluit het feit dat verliefdheid een cocktail is van dopamine, fenylethylamine en oxytocine de waarheid van Romeo en Julia uit? Eros blijft de waarheid van de psyche, ondanks de chemie. Onze waarheid ligt in de chemie én in wat zij ons laat denken, de verhalen die zij ons laat vertellen. We kunnen niet zonder. Men kan natuurlijk een pilletje slikken om overal vanaf te zijn. Aldous Huxleys Brave new world (1932) gaat over het soort wereld dat je dan krijgt. Al is dat natuurlijk maar een roman.

De werkelijke elite

Maar buiten dat: een wetenschapper heeft voor het welslagen van zijn werk het creatieve denken van de literatuur en de kunst nodig om vooruit te komen, zo hebben wetenschappelijke onderzoeken aangetoond. En een schrijver staat niet los van de bevindingen van de wetenschap (Darwin, Einstein en anderen hebben in de literatuur ferme sporen nagelaten). Bovendien zijn het niet de schrijvers die vandaag de dag elitair genoemd kunnen worden. Het zijn de aan de leiband van de markt lopende media die uitmaken wie wel en wie geen toegang krijgt tot de publieke ruimte. En op welke manier. Dáár houdt de werkelijke elite zich momenteel op.

Waar het in het kerstessay intussen werkelijk om ging, was de wijze waarop in onze samenleving komaf wordt gemaakt met kennis en vaardigheden die onder andere noodzakelijk zijn voor het goed functioneren van een democratie. Het ging om de (on)mogelijkheid om kritiek te leveren op de heersende ideologie. Het ging over de wijze waarop bijvoorbeeld De Ceulaers geliefde wetenschap gemuilkorfd wordt onder het mom van totale toepasbaarheid van alle kennis binnen een neoliberaal kader. Dat zijn kwesties waar zowel schrijvers als journalisten en nog anderen zich druk over zouden moeten maken. Niet omdat ze erboven of erbuiten staan. Een schrijver of journalist die dat gelooft, is niet goed bij zijn hoofd. Maar omdat de zich als objectief presenterende neoliberale realiteit geen boven of buiten meer toestaat.

---------

De Ceulaer maakte in zijn stuk ook nog melding van het voornemen van Marc Coenen, netmanager van Canvas, om met een nieuw boekenprogramma te komen. 'We gaan daar zeker iets voor ontwikkelen,' zo citeert De Ceulaer hem, 'en het mag voor mijn part lachen met boeken zijn'.

Natuurlijk. Liefst zelfs. Huilen met boeken zal het vast niet worden. Hoofdpijn met boeken verkoopt ook niet.

De Ceulaer gaat ervan uit dat de netmanager met dit voornemen tegemoet komt 'aan het ongenoegen dat al jaren knaagt bij Vlaamse schrijvers en uitgevers' over het uitblijven van zo'n programma. Het valt niet te ontkennen dat dat ongenoegen in die kringen inderdaad leeft. Je vraagt je wel eens af waarom we volgens de goeroes aan de Reyerslaan wél een uur of nog langer naar vier pratende hoofden kunnen kijken als het over voetbal gaat, maar niet wanneer het over iets anders, bijvoorbeeld over literatuur gaat. Sterker nog: als je vier hoofden bij elkaar zet die over literatuur praten, blijken die pratende hoofden ineens absoluut het verkeerde format voor welk tv-programma dan ook maar te zijn. Moet je op tv nooit doen, zomaar vier talking heads bij elkaar zetten. Spijtig voor een van de beste programma's van Canvas op dit moment, 'Reyers Laat' (waar het gelukkig dan weer wél kan…)

Maar buiten dat, ik persoonlijk zit op zo'n 'boekenprogramma' op tv helemaal niet te wachten. Pogingen uit het verleden hebben laten zien dat men niet in staat is om het te maken. Men blijkt steeds in plaats van een boekenprogramma een tv-programma te hebben gemaakt. The medium is the message, schreef Marshall McLuhan al in de jaren zestig, en dat betekent in de eerste plaats dat televisie een werkelijkheid genereert waarbinnen er voor het boek als zodanig (een ander medium dat ook een andersoortige werkelijkheid creëert) eigenlijk helemaal geen plaats is. De zogenoemde boekenprograma's die we geslaagd vinden, zijn dan ook in werkelijkheid programma's over schrijvers — niet zozeer over literatuur. Van Dis op de Nederlandse VPRO in de jaren tachtig was buitengewoon aangenaam om naar te kijken, omdat de presentator meestal het werk als uitgangspunt nam voor een al dan niet diepgaand gesprek met de persoon (een gesprekje eigenlijk: meer dan 15 minuten duurden die gedachte-uitwisselingen niet) — maar ook in dat veelgeroemde boekenprogramma lag de focus bij de persoon van de auteur. 'Zeeman met boeken', een ander VPRO-programma, ging wél heel duidelijk over de boeken zelf, maar dat werd nooit zo populair als 'Hier is Adriaan van Dis…'

Was dat wel zo geweest, dan zouden ze nu bij Canvas hun arme hoofden niet te hoeven breken over hoe je eens lekker kunt lachen met boeken. Of er nog andere dingen mee kunt ook. Er bestaat hier in Vlaanderen immers een mateloos populair boekenprogramma, Uitgelezen, een co-productie van De Vooruit en De Morgen, met Fien Sabbe als uitstekende frontvrouw, Jos Geysels en Anna Luyten als vaste waarden in een panel dat gewoonlijk wordt aangevuld met wat sprekende persoonlijkheden uit de wereld van de media — maar zelden of nooit met schrijvers (en als dat al gebeurt, zitten die daar niet voor zichzelf, maar voor de boeken die op het menu staan). In dat programma, dat hier in Gent maandelijks meerdere honderden bezoekers trekt en ook buiten Gent (in Antwerpen en Leuven, als ik me niet vergis) goed wordt bezocht, wordt soms wel eens gelachen met boeken. Er wordt ook serieus over gepraat. Lichtvoetig, soms wat oppervlakkig, maar nooit alléén maar lichtvoetig of oppervlakkig. Het is breed, maar het gaat wel degelijk over literatuur, en over datgene waarover literatuur gaat, vooral. Er is regie, er is présence — me dunkt dat ze bij Canvas alleen maar wat camera's hoeven op te stellen en klaar is kees. Maar dan moet niet een of andere ambitieuze regisseur of een bij het woord 'literatuur' tot angstige broekplasser verworden netmanager verlangen dat degenen die het programma maken zich aanpassen aan de eisen van het medium. Voor je het weet vragen ze van de gasten of ze tijdens hun verhaal even een handstand willen maken, omdat het anders zo statisch is allemaal. Gewoon cameralieden sturen die registreren wat er gebeurt.

Maar misschien moeten ze van dat programma ook maar gewoon met hun vingers afblijven. Het risico dat bemoeienis van tv-lieden het programma om zeep helpt, is niet denkbeeldig. En bovendien, de tv-kijker kan niet meedoen aan één van de aardige extra's die het programma te bieden heeft: de tombola. In de pauze mag het publiek formuliertjes indienen die in een grote doorzichtige plastic kubus terecht komen. Daaruit wordt er een aantal getrokken. De winnaars krijgen één van de besproken boeken. Een feest, dat Uitgelezen — én een boekenprogramma.

Laatste deel kerstessay

2011-12-29T12:14:57+01:00

Het laatste deel van het kerstessay verschijnt vandaag. Nu is het wachten op diegenen die inderdaad hopen op de messias. Op de site van De Standaard valt al te lezen dat mijn analyse 'pretentieus' heet te zijn. Dergelijk commentaar is een illustratie van wat ik in een eerder stuk al vaststelde: kritiek is taboe, niet gewenst. Men houdt maar beter zijn mond. En verder lees ik dat ik geen oplossingen heb. Ik ken mijn geschiedenis goed genoeg om te weten dat schrijvers met oplossingen vaak een vergissing zijn geweest. En verder laten figuren als Havel of Vargas Llosa zien dat het huwelijk tussen schrijverschap en politicus altijd ongelukkig is, hoezeer voor beiden het een ook in het verlengde van het ander lag.

Het is niet de taak van de schrijver politicus te zijn; het is wel de taak van de schrijver om, onder nog veel meer, politiek te zijn. Ik denk dat een schrijver over het algemeen niet uit is op macht. Het gaat hem enkel om invloed op een debat over waarden en normen dat ook een politicus die wél uit is op macht na aan het hart zou moeten liggen. En het kan niet zijn dat het inhumane economistische wereldbeeld voor een politicus fait accompli is. Het is onfatsoenlijk wanneer een politicus 'de mensen' alleen gebruikt om te legitimeren wat met die mensen afrekent.

Natuurlijk blinkt het essay niet uit door nuance. Is werkelijk het hele bedrijfsleven verderfelijk? Nee, natuurlijk niet. Er zijn meer dan voldoende ondernemers die wél het belang inzien van werknemers die iets meer kunnen dan wat ze in een geheel op de economische realiteit van dat moment afgestemd onderwijs hebben geleerd. Die weten dat creatief denken van meer belang is dan de al bij het afstuderen volledig beheerste competenties. Die houden een bedrijf weliswaar draaiende, maar helpen het niet verder. Wij hadden hier ooit een loodgieter in huis lopen die erg van Brahms, Schubert en Chopin hield, en meer voor onze boekenkast stond dan dat hij onder de lavabo lag — dat is ook niet wat ik bedoel (zijn labyrintisch buizenstelsel waarin koud en warm water een ongezonde verbinding aangingen is later onder hoongelach van echte werklui weer gesloopt). Het gaat er maar om dat de 'economische realiteit' er één is die uitgaat van mensen, niet van enkel winsten, van groei die alleen zichzelf dient.

Ik heb de morele verontwaardiging over de wijze waarop de mens uit de vergelijking wordt weggestreept nog eens willen verwoorden. Dat is wat ik ook in bijvoorbeeld Menens tracht te doen, zij het daar op een romaneske manier. Die lijkt minder duidelijk, in ieder geval minder eenduidig dan wanneer je het in essayvorm doet — maar dat is er net het voordeel van. Het gaat er niet om 'de mensen' te veroordelen vanwege hun apathie, hun eigen consumentistische houding, waarvan de meesten overigens ook helemaal niet verlost willen worden. Het gaat er om mensen medeplichtig te maken aan wat ze niet denken te zijn, om ze van daaruit weer zelf de grenzen te laten trekken. In romans gaat het niet alleen om de suspension of disbelief, maar ook om de opschorting van de vanzelfsprekende moraal.

Literatuur voert mensen terug naar een situatie waarin ze alle keuzes zélf opnieuw moeten maken. Enfin, idealiter dan toch. Iemand als Dalrymple is het hier al niet mee eens: die ziet niet dat de misverstanden, de eenzaamheid en de verlorenheid in het werk van Pinter een drama vertegenwoordigen; die meent dat Pinter de mens juist aan dat misverstand, die eenzaamheid en verlorenheid wil uitleveren. Hij heeft liever schrijvers die zich nog in hun werk zelf duidelijk uitspreken tegen die zaken — maar Dalrymple's liefde voor literatuur stopt dan ook bij de achttiende eeuw.

Enfin, we werken nu hard verder aan een boek dat weliswaar de positie van literatuur in onze huidige samenleving onderkent, maar er zich terzelfder tijd tegen blijft verzetten. Iets tussen realisme en romantiek in, een positie die zich soms ook laat omschrijven als iets tussen cynisme en pathetiek in. Het cynisme van de werkelijkheid maakt elk idealisme immers pathetisch.

Kerstessay deel 3

2011-12-28T13:47:43+01:00

Vandaag terug naar een iets breder terrein. Sommige reacties op het vorige stuk waarin ik het aandurfde om het over het schrijverschap te hebben, maakten duidelijk dat het beroep vandaag de dag niet zonder gevaren is. Misschien moeten we hier in Vlaanderen ook eens rekensommetjes maken zoals ze in Nederland zijn gemaakt in een poging te laten zien hoe onheus de extreme bezuinigingen op kunst en cultuur daar waren. Misschien moeten culturo's ook hier even meestappen in de economische logica en bijvoorbeeld becijferen dat jaarlijks een veel groter deel van de bevolking 'gebruik maakt' van kunst en cultuur dan van het onevenredig zwaar gesubsidieerde voetbal. Al heb ik geen zin om die zaken tegen elkaar uit te spelen. Ik houd wel van een goede pot — al is het met al die competities op dit moment wel van het goede te veel.

Me wel afgevraagd waarom er zo veel wit zit tussen de 'leader' en de eigenlijke tekst, vandaag… Daar hadden zomaar veertig regels tussen gekund — de veertig die geschrapt zijn… Nee, we gaan niet neuten.

Morgen het stuk waarin ik alles herleid tot — nee, geen politieke oplossingen, niet de revolutie die ons de nieuwe mens gaat brengen; ik ben duidelijk iemand die uit de twintigste eeuw komt en die iets te verdedigen heeft. Nee, ik breng het terug tot wat het voor mij, en ik denk voor veel anderen, in eerste instantie is: morele verontwaardiging.

Ik heb nog wel getwijfeld of ik het boekje van Rob Riemen er nog bij moest betrekken: De eeuwige terugkeer van het fascisme (2010). De parallellen die hij ziet met de jaren dertig zijn niet mis te verstaan, maar werden toch ook door velen weggelachen. Dat is ten onrechte. Maar de gedachte dat zoiets als het fascisme zou terugkeren in de gedaante die het had, zoals velen denken wanneer ze 'nooit meer' scanderen, lijkt me te berusten op een misverstand. Dat is een beetje hetzelfde als al die moeders die tijdens de Koude Oorlog voor de zekerheid maar suiker en stukken zeep hamsterden 'voor als het weer oorlog wordt'. Maar de oorlog die er dreigde zou in niets lijken op de oorlog die ze kenden. Met suiker en zeep kom je in een nucleaire oorlog niet zo heel ver.

Maar dat we terugkeren naar een orde waar mensen het door de heersende ideologie gedefinieerde mensbeeld klakkeloos als het enige accepteren, en inderdaad zo ver komen om de mensen die er niet aan voldoen buiten te sluiten of erger — het vertoont een duidelijke verwantschap met wat er ten tijde van de fascisten en nationaal-socialisten gebeurde. We hebben geen rassentheorie nodig om bokken en schapen op basis van louter hun rentabiliteit van elkaar te scheiden — al blijkt uit de discriminatie van 'allochtonen' op onder andere de arbeidsmarkt van zowat alle westerse landen dat hier blijkbaar makkelijk twee vliegen in één klap zijn te slaan.Toch, als argument in het betoog dat ik in mijn kerstessay houd, zou het een zwaktebod zijn. Mijn punt daar is immers dat juist het praten over ideologie met een verwijzing naar de ontsporingen ervan taboe is verklaard door hen die menen dat we vandaag de ideologie voorbij zijn. En sowieso is dat verwijzen naar de tijd dat de treinen nog op tijd reden de dood in de pot voor elke meer open discussie over ons wel en wee.

Format

2011-12-27T12:40:58+01:00

Vandaag verscheen het tweede deel. Bij de commentaren op de pagina van De Standaard zijn er al een paar van die voorspelbare: N-VA-aanhangers die alleen maar zien dat ik de karikatuur opvoer die Peumans ooit zelf van zichzelf maakte, en daar van allerlei aan verbinden waar ik het niet over heb. En mensen die precies doen wat het stuk zegt: me herleiden tot enkel 'het schrijvertje'. Dat was te verwachten. Het zou ook niet goed zijn als de reacties unisono waren.

Wat me brengt op de in zekere zin geestige onderhandelingen met de eindredacteur. Uiteraard was mij op voorhand het aantal woorden en tekens opgegeven dat ik per aflevering mocht gebruiken. De aflevering van morgen bleek, ondanks het feit dat ik mij keurig aan die opgave had gehouden, dan toch 1500 tekens te lang. De betreffende eindredacteur bracht het met de nodige schroom. Dat het ironisch was, zei hij ongeveer, maar ja… het format.

Het brengt me weer op datgene wat telkens moeilijk blijkt om helder uit te leggen: hoe bijvoorbeeld de huidige positie van de literaire auteur door mij niet alleen wordt geschetst vanuit een houding van iemand die zich zijn lot beklaagt, maar ook om de reële omstandigheden waarin een schrijver zich op dit moment bevindt nog eens scherp te formuleren. Als mijn analyse van de positie van de literaire schrijver klopt, dan heeft het voor een schrijver die wél wil wegen op het openbare debat geen zin om zich telkens terug te trekken op wat dan zijn apenrots genoemd moet worden. Precies dat is wat ik zou doen volgens de commentaarstemmen die mij met veel dédain 'het schrijvertje' noemen. Maar het gaat me er juist om dat nog eens bepleiten dat een literair auteur recht heeft op onbegrensde vrije meningsuiting, maakt dat die literaire auteur alleen maar nog meer een louter clowneske verschijning wordt. Schrijvers moeten hun eigen positie trachten te begrijpen en van daaruit de weg terugvinden naar de publieke ruimte. Het betekent niet dat ze zich bij het schrijven moeten laten leiden door wat 'de' samenleving eist, maar dat zij moeten eisen dat die samenleving het eenmaal geschrevene leest als iets wat wel degelijk over die samenleving gaat.

Het maakt bijvoorbeeld dat ik hier niet ga jeremiëren over het feit dat er dan uiteindelijk toch nog wat tekst uit mijn oorspronkelijke essay gesneden moet worden omdat het format van 'het kerstessay' dat nu eenmaal eist. Als schrijver ben ik natuurlijk geneigd om te zeggen: maar die illustratie van Ruben kan toch ook wel een keertje wat kleiner? Maar ik begrijp tegelijkertijd wel dat men die illustraties (die op elkaar voortborduren, zo lijkt het na vandaag) elke dag op exact dezelfde wijze wil presenteren om zo aan het essay zelf een zekere herkenbaarheid te geven. Voor de lezer. Het zijn de eisen van het medium, en op zich is daar niks mis mee. Het is allemaal een kwestie van grenzen — en aangezien het hier niet om een stukje van zeven-, achthonderd woorden gaat, maar om een stuk in vier delen van meer dan 6000 woorden, zou je kunnen zeggen dat we over 1500 tekens geen 'principiële' discussie moeten gaan voeren — 1500 tekens hè! geen 1500 woorden. Er wordt met die coupure wat mij betreft geen grens overschreden, ook al blijft het ironisch dat een stuk dat zich onder meer tegen het format-denken richt, zelf aan een format moet voldoen.

Morgen over onderwijs en democratie. Nee, dat wordt alwéér niet lollig. 'Kiezen zonder keuze' heet het. Ik zou bijna zeggen: nou, dan weet u het wel…

Crisis? What crisis?

2011-12-26T14:13:50+01:00

Gisteren na een hele dag op de weg — een retourtje Nederland om mijn oude moeder op te halen voor een weekje Gent, een rit waarbij ik me altijd weer realiseer dat als ik dezelfde afstand in zuidelijke richting was gereden, ik in de buurt van Dijon was geweest — gisterenavond nog in conclaaf met de eindredacteur. Er moest een teasertje op de voorpagina van De Standaard vandaag — wat gingen we daarmee doen? Goh, zei ik, zijn oorspronkelijke voorstel overwegend, eigenlijk is dat 'Ik ben een mens godverdomme' dat aan het slot van het eerste stuk staat, en dat ook de titel is van het eerste deel, wel een krachtige binnenkomer. Het refereert aan de scène uit Network, een film van Sydney Lumet uit 1976, met Peter Finch, William Holden en Fay Dunaway in de hoofdrollen. Het gaat om deze scene:

Toch even schrikken als je dan vanochtend je krant uit de brievenbus haalt en onderstaande voorpagina ziet. Dit lijkt geen 'teasertje' meer, maar een affront. Maar enfin, we gaan niet terugkrabbelen natuurlijk. Laten we zeggen dat mijn moeder zich meteen zorgen maakte. Zouden katholieke knokploegen hier niet de ruiten komen ingooien? Zoonlief vloekt op de voorpagina van een krant. Je zag haar denken: die puberteit is blijkbaar nóg niet voorbij…

Maar wie naar het essay bladert, ziet naast de tekst een uitspraak van Herman Van Rompuy die — bedoeld of onbedoeld — de in deze eerste aflevering geventileerde woede nog eens motiveert. "Mentaal afstand nemen van de eurocrisis vergt van mij geen enkele inspanning. Ik laat mijn gedachten uit zoals mijn hond". Een uitspraak die Van Rompuy blijkbaar in de Volkskrant deed. Ik ken de context van die uitspraak niet precies. Er wordt hier ook geen context gegeven. Maar dat een van de spilfiguren van Europa de door Europa met nietsontziende neoliberale logica aan de bevolking opgelegde asociale besparingsmaatregelen niet aan zijn hart laat komen is toch wel een gotspe. Nee, Herman, wij zullen ons wel zorgen maken. Laat gij uw hond maar uit. Crisis? What crisis?

Morgen 'Dode zielen' — of waar de verdwijning van de literatuur in onze samenleving werkelijk voor staat.

Dwaaltaal

2011-12-24T15:44:08+01:00

De aankondiging van het kerstessay gisteren in De Standaard (vandaag staat er exact dezelfde aankondiging in) leidde op Facebook tot een discussie over andere zaken dan waar het citaat over ging. Hoewel ook daar commentaar op kwam. Iemand (Marc Ernst) merkte bijvoorbeeld op dat degenen die de afgelopen jaren het kerstessay voor De Standaard hebben geschreven bijna allemaal uit een politiek linkse hoek komen. Misschien. Geert Buelens, Paul Goossens, Manu Claeys — zeker. Maar Bas Heyne is zo links niet, lijkt me toch. Tom Naegels, ja. Maar Rik Torfs? Hoe dan ook, Ernst las graag in zo'n kerstessay opvattingen waarmee hij het niet eens was. Ik vrees dat ik hem ga teleurstellen.

Maar toch wel met de aantekening dat mijn linksigheid een eerder historisch karakter heeft. Links en rechts lijken in de hedendaagse politiek niet meer te bestaan. Als ik bijvoorbeeld na het lezen van Tony Judts Het land is moe nog maar eens tot de slotsom kom dat ik altijd in hart en nieren een sociaaldemocraat ben geweest — géén marxist, communist of iets dergelijks — dan hoort daar onmiddellijk bij dat wat zich vandaag de dag voor sociaaldemocratisch uitgeeft nog maar weinig te maken heeft met wat ik daar onder versta en ook met wat de sociaaldemocratie oorspronkelijk was. Blair, Schröder, ook Kok met zijn Poldermodel — ze hebben het sociaaldemocratische gedachtegoed te grabbel gegooid en zijn samen met het oorspronkelijk liberale denken opgegaan in het neoliberalisme. Dat neoliberalisme heeft overigens ook dat wat de liberalen oorspronkelijk voorstonden van zijn ankers geslagen.

Dus ja, mijn kerstessay zal ongetwijfeld gelezen worden als het verhaal van iemand die politiek links is. Maar voor mij gaat het eerder om iets wat aan het politieke voorafgaat. Maar dat is voor volgende week.

Waar het me hier nu even om gaat, is dat ik blijkbaar in de Nederlandse taal steeds meer op drift raak. Eerst reageerde Erik De Smedt op het Standaard-citaat met de opmerking dat het gebruik van 'kolere' een nieuwe druk van het woordenboek nodig maakte. Dat leek me niet. Het staat gewoon in Van Dale. Ik snap wel dat men hier in Vlaanderen misschien eerder voor de spelling 'koleire' kiest, of zelfs voor het Franse 'colère', maar dat maakte mijn spelwijze niet fout. Dacht ik. "In de kolere verraadt zich de Hollander in mij", stelde ik.

Tot de ongekroonde koning van het correcte taalgebruik Herman Jacobs (ik zeg dat zonder ironie; wie met taalvragen zit, kan bij hem terecht) — tot Herman opmerkte dat zich in de wijze waarop ik het woord hier gebruikte eerder de Vlaming in de Hollander was opgestaan. 'Kolere', aldus gespeld, verwijst in het Nederlands meestal naar de uitdrukking: 'Krijg de kolere', of zelfs 'krijg de klere'. Het is een verbastering van 'cholera'. Weliswaar omschrijft Van Dale 'kolere' als 'woede, toorn' en geeft het daar als variant 'koleire' (bij 'koleire' wordt alleen naar 'kolere' verwezen). Bij 'colère' vermeldt Van Dale dat het Belgisch-Nederlands is, maar alleen daar vind je de uitdrukking die ik in mijn essay gebruik en die in de aankondiging staat: "in een Franse colère schieten". In dat schieten schemert de Vlaming door die zich inmiddels in ook mijn schrijftaal manifesteert, al houdt de Nederlander moedig stand door niet voor 'colère' of 'koleire', maar voor het oer-Hollandse 'kolere' te kiezen. Ik schrijf zo langzamerhand mijn hoogsteigen tussentaal (over mijn spreken zwijg ik…).

Ik liep daar ook al tegenaan toen ik op de uitgeverij de laatste drukproef van Menens overliep met de redactrice. Toen huldigde ik het standpunt dat als wat ik schreef niet per se fout was, er geen werkelijk probleem was. Het lijkt me niet meer dan logisch dat mijn verblijf in Vlaanderen van invloed is op mijn taalgebruik, dat mijn taal verandert. Dus heb ik ook geen bezwaar tegen het schieten, maar dan moet het wel correct in een 'colère' zijn toch. Zoals je hier ook "een frietje steekt' als je een patatje eet. "Een patatje steken" zal hier na enig nadenken misschien begrepen worden als mogelijkerwijs het poten van aardappels, danwel het rooien ervan.

Soms voel ik me als K. Schippers' vis, de haring die van Noordwijk naar Hamburg zwemt en daarna kuit schiet bij Dover: Haring, Hering, Herrings. Zo schiet ik dan, zonder het zelf goed te beseffen, in een cholera.

Aankondiging

2011-12-23T09:23:00+01:00

Grumpy

2011-11-27T16:23:13+01:00

Misschien is het omdat ik een groot stuk voor de krant aan het voorbereiden ben en daarin koste wat het kost het verongelijkte toontje wil vermijden… Misschien is het domweg dan toch de leeftijd, is nu alsnog dat moment gekomen waarop ik door het getal word ingehaald nadat ik lange tijd het gevoel heb gehad dat alles wat ik met dat getal associeerde niets met mij te maken had…

De BBC heeft een tijdlang een programma gehad dat 'Grumpy old men' heette. In dat programma zaten welbespraakte, bekende Britten heerlijk te mopperen op alles wat nieuwerwets was, en dat ging van irritatie over het plotselinge gebruik van 'Mumbai' waar voorheen iedereen uit de voeten kon met Bombay, tot de verkoop van bronwater in flessen, bij de huidige, door en door gecontroleerde kwaliteit van ons leidingwater toch wel zo ongeveer de grootste zwendel van de eeuw. En kwam zo'n mopperaar niet aanzetten met de redenering dat 'Mumbai' nu eenmaal de officiële benaming was voor Bombay, laat staan dat het hardnekkig gebruik van Bombay duidde op een kolonialistische mentaliteit, want er is toch ook niemand die gelooft dat we door Peking te veranderen in Beijing met die laatste benaming de naam van die stad ook maar enigszins op de correcte Chinese wijze uitspreken.

Vlaanderen heeft een tijdlang zijn eigen variant van dit programma gehad: Bromberen heette het, en het werd gepresenteerd door Pat Donnez. Ik heb ooit aan twee uitzendingen meegedaan, één over muziek en één over Vlaanderen. Dat was in een tijd dat ik eigenlijk liever in de uitzending had gezeten die over Nederland ging (waarin Stijn Meuris zich op een grappige wijze boos maakte over 'dat geschreeuw van zo'n tweedehandszangeresje als Anouk', zo herinner ik me), en echt veel irritatie over de huidige muziek is er bij mij ook niet meer. Ik voelde althans toen niet de behoefte me af te zetten tegen het hersenloze gebeuk dat Techno heet — een muzieksoort die, zoals technofanaten weten, inderdaad alleen maar te verdragen is na de inname van veel verdovende middelen. Maar de tijd dat de wereld was opgedeeld in 'discogangers' en 'blueskikkers' en dat bijvoorbeeld John Travolta bij die laatste types heuse haatgevoelens kon wekken, is al heel lang voorbij. Nu bestaat alles vredig naast elkaar, zo is mijn indruk, indie naast techno, techno naast singer/songwriter naast hiphop, dubstep en wat niet al.

Distinction. Het was een verschil dat zich vroeger ook politiek liet vertalen. Wie naar de disco ging was een rechtse conformist — bedoeld was: koos voor consumptieve, keurig in de pas met het kapitalistische systeem lopende prefab. Blueskikkers zaten onder dekking van verschrikkelijk authentieke muziek in alternatieve kroegen moeilijke gesprekken te voeren. Rechtse mensen zijn gezelliger — Claus had gelijk. Hoewel voor mij toentertijd de oorverdovende (kut)muziek in disco's nu niet onmiddellijk geassocieerd werd met 'gezelligheid' (maar kijk eens aan — wat er van die kutmuziek uit die tijd niet alsnog op mijn iPod terecht is gekomen… Nostalgie treft ons allemaal). Maar 'gezelligheid' was burgerlijk, en dat blueskikkers als ik met allerlei ingewikkelde praatjes in verduisterde, naar verschaald bier en ongeledigde asbakken ruikende kroegen in feite onze eigen 'gezelligheid' schiepen, was toentertijd bepaald niet aan mij besteed.

Ondanks verzekeringen van producent en presentator dat het heel goed was geweest, vond ik zelf mijn passage in 'Bromberen' destijds niet zo heel geslaagd. En dat stelde me op een bepaalde manier gerust. Ik was blijkbaar nog niet toe aan wat je het prerogatief van de derde leeftijd zou kunnen noemen, al moet ik daaraan toevoegen dat ik wel enorm genoot van de spitsvondige humor waarmee de deelnemers aan het BBC-programma en 'Bromberen' de vanzelfsprekendheden van vandaag de dag aan de kaak stelden. Dat genot had veel te maken met instemming, en hoewel noch de grumpy old men noch ik ons ooit zouden verlagen tot het 'vroeger-was-alles-beter' van ónze ouders, was er bij het bekijken en beluisteren van die programma's toch op zijn minst heimelijk de overtuiging dat het er vandaag de dag in ieder geval een stuk slechter op was geworden.

Ik bedoel, en bedoelde ook toen al: dat we naar de verdommenis gaan.

Wat ik voel als ik op een willekeurige dag de krant opensla, heeft niets met knorrigheid te maken, maar alles met woede. Dat zou me op het punt van de voortschrijdende veroudering gerust moeten stellen: men wordt immers milder met de jaren? Van mildheid is bij mij geen spoor. Hier, pagina 3 van De Standaard vandaag: Smet (hij weer!) over de wildgroei aan studierichtingen in het huidige onderwijs. '343 richtingen moeten er 100 worden, belooft minister Smet'. Dat elke neiging dat te veel met enige nuancering te benaderen mij inmiddels ontbreekt (het geduld is op), mag blijken uit het feit dat ik na diagonale lezing onmiddellijk begin te bulderen over 'marktgedreven motieven van een zich socialist noemende strandjanet die godverdomme zijn eigen moeder nog zou wegbezuinigen als ze zijn consumentistische logica in de weg zat'. Strandjanet ja. Ik weet het. Minister Smet is homoseksueel. Dit is, op zijn zachtst gezegd, geen nette manier om het over de man te hebben. Politiek incorrect, en hoewel extreem politieke correctheid riekt naar verschaald bier, asbakken en langharige jeansdragers van een klassiek linkse signatuur en dus bepaald ongezellig is — zo hoeft het nu ook weer niet.

Ik lees momenteel Martha Nussbaums Niet voor de winst — een boekje met als ondertitel: 'Waarom de democratie de geesteswetenschappen nodig heeft'. Ik blijk bij lezing ervan zelfs niet afkerig van een formulering als deze: 'We streven naar bezittingen die ons beschermen en die ons een prettig en behaaglijk gevoel bezorgen — wat Tagore ons materiële "omhulsel" noemde. Maar we lijken bij dit alles de ziel te vergeten'.

De ziel?

Ons materiële omhulsel?

Ik ben voor de religie nog niet verloren, blijkbaar, want in plaats van de geïrriteerde wegwerpgebaren die ik normaliter maak bij dit soort potsierlijke tegenstellingen, zit ik nu instemmend te knikken. Dat me dat nog eens zou overkomen — ik die ooit nog heb gedacht dat ik nimmer mijn haren zou afknippen ('Almost Cut My Hair' van Crosby, Stills, Nash & Young is nog steeds een favoriet nummer). Meneer verdedigt tegenwoordig de Ziel tegenover 'het materiële omhulsel'. Nog een paar jaar en ik trek naar Lourdes om mij te laten besprenkelen met door de heilige maagd zelve ingestraald flessenwater, zogenaamd aan de grot ontsprongen, maar natuurlijk heimelijk aangeleverd door de waterboeren van Vichy. Maar Nussbaum legt uit wat het volgens haar betekent wanneer we de ziel vergeten:

dat wil zeggen: wat het inhoudt als gedachten opbloeien uit de ziel, en persoon en wereld op een rijke, subtiele en gecompliceerde wijze met elkaar verbinden; wat het inhoudt om een ander te benaderen als een wezen met een ziel in plaats van als een nuttig werktuig of een hinderpaal bij het verwezenlijken van onze plannen; wat het inhoudt om als iemand die over een ziel beschikt te praten met iemand anders die we als even diep en complex beschouwen als onszelf.

En Nussbaum begrijpt dat mensen als ik bij deze uitleg nog steeds niet helemaal gerustgesteld zijn, maar integendeel nu juist extra op hun qui vive zijn, omdat ze elke keer dat ze nu een pagina omslaan verwachten te lezen dat Jezus voortaan hun Weg en hun Wereld is. 'Voor veel mensen heeft het woord "ziel" een religieuze bijklank,' schrijft ze, 'en zonder die te willen verwerpen, wil ik daar toch ook niet de nadruk op leggen. Iedereen kan die bijklank horen of negeren'. In mijn geval: horen én negeren. Ze vervolgt:

Wat ik echter wel wil benadrukken, is wat zowel Tagore als Alcott met dit woord bedoelde: het denkvermogen en de verbeeldingskracht die ons tot mens maken, en onze relaties met andere mensen tot rijke menselijke relaties in plaats van relaties waarbij we elkaar alleen maar gebruiken en manipuleren.

Misschien is het de antihumanistische mode in de geesteswetenschappen zelf die maakt dat ik — ondanks mijn eigen bezwaren bij die mode — ergens toch nog wat voorbehoud zou willen maken bij ook dit soort formuleringen. Die mode heeft blijkbaar genoeg vat op mij gekregen om het gevoel te hebben dat ik voor mijn humanistische inborst verantwoording heb af te leggen (maar wat wilt u, ik zat jaren in de redactie van yang, en daar had je het als ouderwetse humanist soms best moeilijk om je in discussies overeind te houden — ook al waren die discussies zelf voor mij toch het bewijs van een in se humanistische houding binnen ook die redactie). Maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het vooruitzicht dat ik na zoiets een boek ga lezen dat me hoogstwaarschijnlijk volledig zal sterken in mijn eigen opvattingen over wat onderwijs vandaag de dag zou moeten zijn tegenover wat er vandaag de dag van onderwijs wordt gemaakt, tot direct gevolg heeft dat ik mijn voorbehoud zelf wegwuif.

Voor een bloeiende economie zijn dezelfde vaardigheden vereist als voor goed burgerschap en daaruit volgt dat de voorstanders van wat ik 'winstgericht onderwijs' noem of (om het wat breder te formuleren) 'op economische groei gericht onderwijs', een verarmde opvatting hebben over wat vereist is voor het verwezenlijken van hun eigen doelstellingen —

schrijft Nussbaum ook nog. En ik zou de heer Smet links-rechts-klits-klets-klandere met dit boekje op zijn wangetjes willen slaan tot ze rozerood zien en het toch nog lijkt dat hij zich schaamt. En ook al die anderen die menen dat onderzoeken van louter op economie gerichte organisaties als bijvoorbeeld de Oeso over onderwijs ook maar enig gewicht in de schaal mogen leggen, en niet in de laatste plaats: dat verschrikkelijke sujet dat van de K in KU Leuven al jaren de K van Kul maakte — niet voor niets de afkorting van die universiteit — zijnde de heer Oosterlinck, gepensioneerd gatlikker van het bedrijfsleven en… — maar daar ga ik weer…

Mijn geduld is op met ook politici die de huidige kwaal willen bestrijden met de oorzaak ervan en dat op de een of andere manier niet inzien, precies omdat ze niet meer over een moreel kompas lijken te beschikken. Ik kan al die opiniebijdragen van economen die economen verdedigen die nu bakzeil halen en zeggen dat — oeps — de markt dan toch niet zo alleenzaligmakend en zelfregulerend en vooral wetmatig is als ze jaren geleden met veel aplomb beweerden, daarmee politici in de kaart spelend die — oeps — nu soms tot dezelfde conclusies komen, meestal wanneer ze voor de directe gevolgen van hun eigen beleid niet langer bevoegd heten te zijn (Mister Europa Verhofstadt, die ook ooit de zelfregulering van de markt als goddelijk principe verkocht, maar later meende dat hij zich daarin een klein beetje had vergist toch) — ik kan al die bijdragen niet meer lezen zonder onmiddellijk op kookpunt te raken. En zit me dan stomend in mijn leeszeteltje op — ocharme — een al bij al heel bescheiden werkkamertje volgestouwd met boeken die veel hebben gekost maar die nu niet meer waard zijn dan de prijs van oud papier (volgens de huidige maatstaven beslist een slechte investering kortom) ook nog eens druk te maken over de uitverkoop van socialisten die in het verleden verzuimd hebben om de onjuistheid van de neoliberale mores keer op keer aan de kaak te stellen. Op 1 mei nog steeds braaf achter rode vlaggen sjokkende slaplullen zijn het, die hun ideologie aan hun eigen meiboom hebben opgeknoopt om mee te zijn met de verdwazing die sinds de jaren negentig de overhand heeft gekregen. 'In 1970 waren 90% van de financiële verrichtingen verbonden met de reële economie; einde jaren 90 daalde dat cijfer tot onder de 10%'. Nee, dat is geen Nussbaum. Dat is Jaap Kruithof. En lang voor Kruithof was er nog het Rapport van de Club van Rome, dat ondanks aanvankelijk geslaagde pogingen het in diskrediet te brengen, nu dan toch tot op de dag van vandaag vrij goed heeft voorspeld wat al in 1972 werd voorzien.

Moet ik nog doorgaan? De soap rond de mastodont die de zichzelf volstrekt zedelijk en dus zwaar misbegrepen achtende ondernemer Bart Verhaeghe in Machelen wil neerpoten, Uplace geheten — een redder van de wereld is hij, een soort Christus bijna, die middels een megalomaan bouwproject dat vrijwel zeker de bestaande structuren in Machelen en verre omstreken om zeep gaat helpen, beweert dat hij de mensheid aan het redden is. Men moet zijn site eens bezoeken — het is bepaald verheffend. De mensen vragen om zoiets, beweert hij doodleuk. Alsof het hele idee van zo'n winkel- en kantorencomplex waar je als mens opnieuw geboren wordt niet gewoon is overgenomen uit Amerika en in de eerste plaats een al decennialang door sterk veramerikaniseerde media ingeplant idee is van 'wat de mensen willen'. Het is werkelijk verbluffend om te zien welke rotzooi de mens allemaal wel niet zelf gewild zou hebben, of die in ieder geval onder dat voorwendsel op de markt is gebracht. Maar wij wilden helemaal geen iPod en iPad en iPhone of andere gadgets waaraan we nu verslaafd zijn en waarmee we nu soms zelfs ons levensgeluk verbinden. Ons… eh… materiële omhulsel dient om onze… om onze ziel het zwijgen op te leggen, en meneer Bart 'eigenlijk-ben-ik-een-Robin-Hood' Verhaeghe is vanuit dat hem ongetwijfeld volkomen vreemde standpunt verre van een redder van de mensheid. Je vraagt je af welk soort onderwijs hij genoten heeft. Ik kan steeds slechter tegen het geblaat dat dit soort destructieve geesten laat horen. Ik wil het niet meer lezen.

Maar kijk, ik bereid een groot stuk voor de krant voor. Ik moet dringend op zoek naar de distantie die van mijn woede min of meer geestig gemopper maakt, ook al is de prijs daarvoor niet gering: dat men moet toegeven dat men zelf dan toch de derde leeftijd heeft bereikt, of toch bijna.

Brighton 1979

In mono

2011-11-07T14:32:27+01:00

Goed stuk van BB, Chef Weekend van De Standaard in dSWeekblad van afgelopen zaterdag: over de armoedige en ideologiebevestigende ideetjes in en achter een, zoals hij schrijft, 'goed gemaakte' film als Code 37 (zie: 'Wat kunnen we leren van Veerle Baetens?'). Ik zag die film niet, maar wel diverse afleveringen van de serie op tv, waar zoiets onderhoudend is. Meer kun je van tv niet verwachten. Misschien kun je van niets tegenwoordig nog meer verwachten. En erger nog: mag het ook niet meer. Oppassen voor altijd dezelfde klaagzang, maar in een cultuurklimaat dat uit re-runs en herhalingen bestaat, is het bijna onvermijdelijk.

Wat, zo vraag ik me af, gebeurt er als de tot in den treure gekende en herhaalde verhalen op zijn? De musicalindustrie lijkt me hier het voortouw te nemen. Ik houd al niet van musicals, maar als ik zie wat daar met veel bombarie zowat elk seizoen opnieuw aan de man wordt gebracht, dan is het toch echt wel armoe troef. Weet je wat we gaan doen, zo hebben ze ergens gedacht, we gaan Miss Saigon nog eens op de planken brengen. En Mary Poppins. En, o ja, Soldaat van Oranje. Hoelang moeten we nog wachten op de (letterlijk) re-productie van Cats en Phantom of the Opera — op zich al verhaaltjes die niet uitblinken in originaliteit en die elders, in een andere vorm, maar vooral beter werden verteld? (West Side Story was Shakespeare voor debielen, en Dirk Tanghe's destijds eindeloos bewonderde Romeo & Julia (1988) was zoiets als een kruising tussen de toneelversie van de musicalversie van Shakespeare's stuk en een banale deurenkomedie). Het is ironisch te noemen dat men zich in een programma als De wereld draait door druk maakte over het feit dat De producers, een musical met een ander, een in ieder geval niet al tot in den treure herhaald verhaal te weinig publiek trekt (de musical is een bewerking van een Mel Brooks-film uit 1968, dat dan weer wel). Aan de basis van de monocultuur ligt immers de tv, toch zeker het soort incrowd-programma's waartoe DWDD behoort (met altijd en eeuwig dezelfde gasten met altijd en eeuwig dezelfde meninkjes). Inmiddels is De producers uit productie genomen. Wegens een overmaat aan originaliteit kon dat ook al niet zijn.

Enfin, het is weer boekenbeurs. Wie daar even rondloopt, weet genoeg. Zelfs wie niet in kookboeken, boekskes van BV's of in de zelfhulppulp van ongekwalificeerde ervaringsdeskundigen geïnteresseerd is, maar wie naar die beurs trekt voor de literatuur, wordt door de wijze waarop uitgeverijen hun literaire titels opstellen, gedwongen dat te vreten wat blijkbaar iedereen vreet, moet vreten, zal vreten.

Zoals ik al zei: altijd maar weer dezelfde klaagzang, waarvan inmiddels toch ook voldoende gebleken is dat ze niet helpt tegen de status quo. Wat aan de zorgen over het gebrek aan diversiteit in onze huidige cultuur niets afdoet. Op een zeker moment heeft niemand nog door dat we steeds hetzelfde verhaal krijgen opgedist, waarin steeds die ene, zelfde ideologie wordt bevestigd.

En ligt het nu aan mij, of is er in dSWeekblad sprake van een steeds verdergaande 'humoïsering'? Datzelfde toontje, dat bewust spelen op de persoon, dat alles relativerende cynisme dat onder het mom van kritisch bewustzijn wordt verkocht, maar intussen alleen maar baat heeft bij wat het zogenaamd onderuit haalt? Het is een meer verdoken manier om in te stemmen met (en af te stemmen op) wat het geval is. Is dat de 'Journalistiek met een langere adem' die ons in het eerste nummer van dSWeekblad werd beloofd? De 'journalistiek waarvan u voelt dat u die móét gelezen en bekeken hebben'? Tot mijn spijt moet ik zeggen dat het weekblad een hoog déja lu-gehalte begint te krijgen. Alsof de daling van de oplage van Humo de makers van het weekblad van De Standaard het idee gaf dat er daar lezers af te snoepen zijn zolang ze in hun blad maar ongeveer dezelfde bekken trekken.

'Het tot beu-wordens toe geziene' — Van Ostaijen had het daar al over. Maar dichters vermogen niet meer daar iets tegenin te brengen, zoals althans Van Ostaijen nog mocht hopen (hoewel, tijdens zijn leven was er geen hond in zijn poëzie geïnteresseerd; hij is de Van Gogh van de Nederlandstalige letteren).

Zou Ann De Craemer gelijk hebben? 'Poëzie is, helaas, niet meer van deze tijd', schreef ze in De Morgen van 2 november. Ze noemt het een 'constatering', geen beschuldiging. Om de constatering kun je niet heen, denk ik, al hangt het sterk af van wat je precies poëzie noemt. Ik ben er altijd erg voor om de juiste beginsituatie voor een eventueel debat vast te stellen. De dichters die op haar site tegen de constatering zelf fulmineren nemen voornamelijk een positie in die me inderdaad achterhaald lijkt en die ook niet helpt om datgene wat ze bepleiten daadwerkelijk tot stand te brengen. Dat komt gewoonlijk toch neer op een redding van de poëzie, of op zijn minst op een verdediging ervan (de 'defense of poetry' is al zo oud als de moderne poëzie zelf). Zelfs zij die heroïsch de samizdat-positie aannemen, doen dat vanuit het geloof dat die positie garanties biedt voor het belang van poëzie in de openbare ruimte. Ik geloof niet dat dat nog werkt. Het is uiteindelijk een autonomie-reflex. Wie tegen de wereld is, moet in de wereld zijn. Een subcultuur die zich in haar eigen subculturele gelijk wentelt, die zichzelf genoeg is, houdt spoedig op te bestaan; het gaat erom met dat subculturele aan het woord te komen in de 'dominante cultuur', zoals dat heet. En wie met de hond slaapt krijgt zijn vlooien. Ik houd me voor dat dat nog iets anders is dan het 'if you can't beat them, join them' — maar een werkelijk ander verhaal dan steeds diezelfde klaagzang over teloorgang, achteruitgang, nivellering, verhuftering en vergroving heb ik voorlopig ook niet in huis.

Grensincidenten

2011-10-25T10:32:01+02:00

Het moet maar even voor het laatst zijn geweest: de bijeenkomst in Baarle-Hertog / Baarle-Nassau over maar weer eens de verschillen en overeenkomsten tussen Belgen en Nederlanders. Ik was er samen met Margot Vanderstraeten en Hugo Camps uitgenodigd, de laatste duidelijk als de eregast, Vanderstraeten en ik meer als opwarmertjes. Ik had aanvankelijk nog het plan om voor deze bijeenkomst een geheel nieuwe lezing te maken, maar daaraan werkend bleek mij al snel dat ik in herhaling verviel en dat ik dingen die ik eerder al had gezegd alleen maar minder precies formuleerde, of alleen maar anders. Ik besloot dus in Baarle-Nassau 'Het geluk van heimwee of de onmogelijkheid om Belg te zijn' nog eens voor te lezen (de verkorte versie hier, de lange, die ik voorlas, in Beste buren van uitgeverij Luster). Als opmaat voor een discussie met iets meer nuance dan gewoonlijk is dat stuk eigenlijk heel geschikt.

Natuurlijk niet wanneer de bezoekers van die lezing inderdaad alleen maar hebben onthouden wat ik vandaag op BN De Stem.nl lees: "Spreker nummer één, journalist (sic) Marc Reugebrink, verhuisde jaren terug van Noord-Nederland naar Gent. 'Vlamingen vinden mij Hollander: te luid in restaurants en netjes in het verkeer. Wat gevaarlijke situaties veroorzaakt, dat snapt u wel.'" Ja, dat snappen we wel, maar dat is als samenvatting van wat ik heb gezegd wel heel kort door de bocht.

Maar het kan nog straffer. Het nieuwsblad meldt dat ik heb gezegd:'ik wil geen Belg worden omdat ik dat niet ben.' Dat is niet eens een samenvatting van wat ik heb gezegd, dat is verzinnen wat ik niet heb gezegd.

Laten we zeggen dat de plaatselijke correspondenten aan zowel deze als aan de andere kant van de grens een even bedenkelijk niveau hebben. Dat kan in ieder geval al helpen om de integratie van de zo uiteengedreven landsdelen wat te bevorderen. Of juist niet, want wie zo weinig oog heeft voor nuances vervalt al gauw in zwart-wit denken, en dat wordt er over de tegenstellingen en overeenkomsten tussen Nederland en Vlaanderen al meer dan genoeg gedaan.

Uit het publiek kwamen nog andere klachten die de bestrevingen van de Taalunie al op voorhand futiel lijken te maken. Iemand klaagde over het feit dat er zoveel rapalje uit Dordrecht, Rotterdam en Spijkernisse in Breda uitgaat en daar de cafés 'overspoelt', zo zei hij. Ik probeerde nog om Groningen en Vlaanderen wat dichter bij elkaar te brengen door de Groningse volksziel te koppelen aan de Vlaamse: de nuchterheid en norsheid van de één en het chagrijn en de ontoegankelijkheid van de ander — maar je kreeg toch de indruk dat alleen al Nederland steeds meer uiteenvalt in kleine gebiedsdelen waar men ei zo na zij die er niet wonen opwacht met een hooivork, laat staan dat je het in een dergelijke context nog zou kunnen hebben over overeenkomsten met Vlaanderen.

Aan een werkelijke discussie over 'identiteit' kwamen we uiteraard al helemaal niet toe, en het valt me telkens weer op dat bijeenkomsten over het verschil tussen de beide landsdelen blijven steken in wat gratuite anekdotiek en bepaald grove generalisaties. Het cultuurverschil tussen Nederland en België (Vlaanderen) leidt zo niet tot een beter begrip van de overeenkomsten, omdat het over die cultuur nooit werkelijk gaat. Het is blijkbaar voor iedereen een quantité négligeable geworden, terwijl alle vooroordelen en domme vergelijkingen die op zo'n ochtend worden gemaakt juist alles met de onbekendheid met cultuur te maken hebben. Een beter begrip daarvan zou al veel de wereld uithelpen en bijvoorbeeld een weinig snuggere journalist kunnen doen begrijpen dat ik niet heb gezegd dat ik geen Belg wil worden omdat ik het niet ben, maar dat ik Belg ben maar het nooit kan worden. Toegegeven: dat is een lastig, want misschien al te subtiel verschil op een zonnige zondagochtend in het cultuurcentrum van Baarle-Nassau.

Schoolslag

2011-10-14T12:04:46+02:00

Gisteren in het Letterenhuis in Antwerpen de nieuwe roman van Joseph Pearce ingeleid: Schoolslag. De presentatie zelf kwam rijkelijk laat en zou oorspronkelijk ook al eerder plaats hebben gevonden in een school in Antwerpen, mogelijk een jezuïetencollege, mogelijk de school waar Pearce zelf 33 jaar les gaf. Maar als ik het goed begrepen heb, waren er bezwaren van de school zelf. Misschien koesterde men daar argwaan door de aankondiging dat Schoolslag een satire is? Of is Pearce er met hooglopende ruzie vertrokken? Heeft hij 33 jaar lang als leek de paters het het leven zuur gemaakt? Ik vergat het gisterenavond aan Pearce zelf te vragen. Als de beoogde school ook maar iets lijkt op de school die Pearce in zijn roman beschrijft — een college van de 'paters Felixtijnen' — dan kan ik begrijpen dat men enige reserves had om een satiricus binnen zijn muren uit te nodigen. Al was de vrees dan grotendeels ongegrond.

Die Felixtijnen bestaan natuurlijk helemaal niet. Felix of Dunwich is een heilige die ergens in de zevende eeuw gestorven is en die inderdaad tijdens zijn leven een school heeft opgericht "where boys could be taught letters", aldus Wikipedia. Maar een orde van Felixtijnen bestaat niet. Pearce heeft waarschijnlijk het jezuïetencollege, een typevoorbeeld van een eliteschool, nog wat willen uitvergroten, zozeer dat het jezuïetencollege zelf in zijn roman wordt opgevoerd als een soort afvalbak van het college van de Felixtijnen: bij de jezuïeten hebben ze al veel te veel toegegeven aan de moderniteit, zo is de suggestie.

Mijn inleiding: voor wie deze blog volgt bevat het niet veel nieuws, maar herhaling is in deze computergestuurde tijd niet alleen in het onderwijs een deugd:

Ik denk dat ik er niet heel ver naast zit wanneer ik veronderstel dat de meesten van u bij het lezen van Joseph Pearce's nieuwe roman worden herinnerd aan de tijd dat u een soortgelijk college bezocht als dat van de paters Felixtijnen dat in Schoolslag beschreven wordt, ook al was uw school misschien niet zo'n verschrikkelijke eliteschool als die uit het boek. Het is meteen een van de aangename kanten van dit boek, vermoed ik: de wat nostalgische waas die erover hangt voor wie vertrouwd is met het Belgische (katholieke) onderwijs. En wie daarmee vertrouwd is, zal ook onmiddellijk de satire zien, de al bij al, lijkt mij, milde spot waarmee Pearce in dit boek een wereld schetst die ook hij ongetwijfeld van binnenuit kent — niet alleen als leerling, maar ook als docent. Ik vermoed dat men voor het beschrijven van de gang van zaken in, laten we zeggen: een jezuïtencollege niet eens heel erg hoeft te overdrijven om toch al het gewenste effect te bereiken — wat alleen maar kan betekenen dat de alledaagse werkelijkheid binnen zo'n college op zich al absurd genoeg was, zeker voor wie terugblikt. Satire is zo beschouwd bijna onvermijdelijk voor wie die wereld vaarwel heeft gezegd.

Vermoed ik, denk ik, lijkt mij.

Het punt is dat ik de door Pearce beschreven wereld niet uit eigen ervaring ken. Ik ben opgegroeid binnen een onderwijssysteem dat nu al verscheidene Vlaamse onderwijsministers — naar mijn bescheiden mening: geheel ten onrechte — de laatste tijd als voorbeeld zien voor hoe het er in Vlaanderen ook aan toe dient te gaan. Ik ben opgegroeid in het Nederlandse onderwijssysteem, en dan ook nog eens in de 'openbare' tak ervan, het niet-confessionele onderwijs zeg maar.

Wat dat betekende? Dat er geen paters voor de klas stonden, maar bijvoorbeeld langharig hip volk dat heel democratisch met ons omging — al was er ook nog een uit oudere tijden overgebleven verkreukelde lerares die zo wereldvreemd was geworden dat ze niet doorhad dat de eerste regels van een beroemd gedicht van P.C. Boutens (weet iemand nog wie dát is?) alleen maar hilariteit konden veroorzaken: 'Goede Dood wiens zuiver pijpen / Door 't verstilde leven boort', zo stond er op een dag op het bord. Lesgeven was daarna moeilijk. En een al even pensioengerechtigde wiskundelerares zag ik in 1973 een jongen te lijf gaan met een bordenwisser en een meetlat — een tafereel dat in krijtwolken gehuld is.

Dat soort leerkrachten was er dus ook nog. Maar voor de meeste leraren waren wij al die wat tere kinderzielen die je niet te veel met kennis moet vermoeien en die je vooral moet doordringen van de noodzaak om mondig te worden in een snel veranderende wereld. Niet dat die leraren dat zelf allemaal van ganser harte zo wilden, maar zo werd het gedecreteerd door de onderwijsminister in Den Haag. Die had ook besloten dat ik de laatste drie jaar van mijn middelbare school maar zes vakken hoefde te volgen. Nederlands en Engels waren verplicht; de rest maakte deel uit van het zogeheten 'vakkenpakket'. Dat kon bestaan uit wiskunde, natuurkunde, scheikunde en andere voor het reilen en zeilen van onze maatschappij blijkbaar hoogstnoodzakelijke vakken. Het kon, naast Nederlands en Engels ook bestaan uit Duits en Frans en dan bijvoorbeeld Geschiedenis en Economie. Tekenen kon ook, maar, zei men waarschuwend tegen diegenen die alvast fluitend hun potloden aan het slijpen waren: denk er wel om dat je dan ook kunstgeschiedenis krijgt hè! Ik wist, kortom, toen ik van de middelbare school kwam van toeten noch blazen. Maar ik was wel ontzettend mondig, dat wel. Als dit u een karikatuur lijkt, of een poging mijnerzijds tot het schrijven van een satire, dan kan ik alleen maar zeggen dat de ogenschijnlijke absurditeit van de Nederlandse onderwijspraktijk toentertijd en tot op de dag vandaag domweg de realiteit is.

Ik zal u nu niet vervelen met mijn verdere school- en studieloopbaan, maar laat ik volstaan met te zeggen dat toen ik eenmaal de lerarenopleiding volgde en daar geconfronteerd werd met de eis van functioneel onderwijs, het centraal stellen van de belevingswereld van de leerling en andere aan de filosofie van mei '68-ers ontsproten goede bedoelingen, ik me al hevig verzette. En hoewel ik mijzelf als een politiek linkse jongen beschouwde, moest ik vaststellen dat ik er op het vlak van onderwijs bepaald reactionaire ideeën op nahield. Ik had het gevoel dat mij dingen waren onthouden, dat leerkrachten hadden besloten dat ze me niet gingen uitleggen hoe de wereld in elkaar stak omdat zulks te indoctrinerend was en alleen maar de burgerlijke moraal en de waarden van een bepaalde sociale klasse zou bevestigen. Ik had het gevoel dat het onderwijs dat ik tot dan toe zelf had genoten mij in het vacuüm had gestort dat overblijft wanneer zij die autoriteiten zouden moeten zijn op hun eigen gebied, al op voorhand de door hen te verkondigen waarheden zaten te relativeren.

Dat heeft zo zijn gevolgen voor het lezen van een boek als Schoolslag. Ondanks het feit dat ik heus wel zie dat het hier om een satire gaat; ondanks het feit dat Pearce in het boek met net voldoende subtiliteit twee toch tamelijk extreem tegengestelde visies op onderwijs tegenover elkaar zet met de bedoeling iets bespreekbaar te maken — ondanks dat alles heb ik de neiging om in dit boek toch gewoon partij te kiezen. En het zal u misschien verbazen, maar ik ben erg voor de opvattingen van die Felixtijnen. 'Kinderen kunnen niet vroeg genoeg leren dat de wet van de school de wet van de sterkste is', zo lees ik. Yes! denk ik dan. Het is onze plicht de leerlingen met illusies te voeden, zegt een pater op een zeker moment, niet om illusies af te pakken. En alweer denk ik: yes! Nog één: 'bekrompen geesten begrijpen niet dat computers als Trojaanse paarden door een school galopperen. De gedachte dat een klik met een muis volstaat om leerlingen tot kritische burgers te laten uitgroeien, is een misvatting. Leerlingen zijn per definitie onkritisch. Daarom hebben ze geen muis maar krijt nodig. In en met en door dat krijt heen spreekt immers niet alleen de ervaring en de passie en de liefde van de leraar, maar wordt ook het kritische vermogen van de leerlingen aangescherpt, want zij die vergeten op te letten, weten dat iedere leraar perfect in staat is om blindelings een krijtje naar hun hoofd te gooien.'

Heerlijk vind ik dit. Ik zou willen dat ik niet tegelijkertijd begreep dat Pearce dit soort passages in zijn boek heeft opgenomen om toch lichtelijk te overdrijven als hij de standpunten van de paters Felixtijnen weergeeft — of in ieder geval mikt op ons gezond verstand dat zoveel oubollige praat absurd vindt. Al ben ik daar dan weer niet consequent in, merk ik al lezend. Wanneer het bijvoorbeeld gaat over de toegankelijkheid van de school voor mensen uit andere culturen en met andere religieuze achtergronden, wil ik me het liefst toch van de benepenheid van de paters distantiëren, terwijl ik me tegelijkertijd blijf afvragen of ik op zo'n moment niet mijn eigen politieke correctheid voor een daardoor ongemakkelijke waar- of zelfs wijsheid laat gaan. Onderwijs is status- en cultuurbevestigend, en er ontstaan in mijn hoofd allerlei kortsluitingen als ik tracht mijn verlangen naar paternalistisch onderwijs te verzoenen met mijn overtuiging dat iedereen binnen dat onderwijs gelijke kansen moet krijgen. Zoals er verwarring ontstaat wanneer ik mijn verlangen naar autoriteit zie botsen met mijn afkeer van botte tucht. Tijdens het lezen van dit boek dreigde ik zo meerdere malen ineens verschrikkelijk genuanceerd te worden.

Ik hoef u waarschijnlijk niet te vertellen dat dit me nu juist een van de grote kwaliteiten van Schoolslag lijkt te zijn. Wie in dit boek alleen maar leest dat het onderwijs iets is om mee te lachen, heeft bepaald slecht gelezen. Wie er — eveneens partij kiezend — een afrekening in ziet met alleen het katholieke onderwijs, moet verplicht overnieuw beginnen. En de voorstellen van de in het boek figurerende 'schoolchirurge' Lieve Kramer — voorstellen die bol staan van het soort jargon dat schoolmanagers en andere onderwijsverkrachters, al dan niet werkzaam op het ministerie van onderwijs, vandaag de dag gebruiken om van de school vooral een voorportaal te maken van enkel het bedrijfsleven — die voorstellen mogen dan in mijn ogen een verschrikking zijn, men kan er tegelijkertijd niet onderuit dat ze functioneren in een debat dat behalve over functionaliteit en efficiëntie uiteindelijk toch ook gaat over pedagogische waarden en normen, en daarmee over het soort mens dat we het liefst in de wereld zouden willen zetten.

Waarmee ik maar wil zeggen dat Schoolslag misschien voortkomt uit ervaringen in de Belgische onderwijspraktijk en in die zin alleen achteraf geschreven kan zijn, een soort samenvatting is, een terugblik, die door zijn satirische karakter even de indruk geeft dat de auteur én de lezer voor wie dit een feest der herkenning is er nu wel mee hebben afgerekend — maar dat het boek ons tegelijkertijd weer aan het begin plaatst van een discussie die wel nooit afgerond zal worden. 'Een school is de zuivere weerspiegeling van het menselijk bestaan. Onmogelijk in te dijken, onvoorspelbaar, altijd onaf', zo filosofeert pater Evens ergens in het boek. De onmiskenbare satirische ondertoon van dit boek staat de serieuze vragen die op die manier worden opgeworpen bepaald niet in de weg.

Tot nu toe heb ik het over het boek gehad als was het een essay: een verhandeling over de staat van het huidige onderwijs, een verhandeling die per abuis een roman is geworden. En ja, je kunt in dit boek terecht voor kruidige bonmots over het onderwijs, zeker. Maar je vindt er ook een schitterende passage waarin stof dat sinds de bouw van het refectorium ongestoord op de balken van de zoldering heeft mogen liggen als onzichtbare regen neerdwarrelt op de hoofden van het lerarenkorps dat uit volle borst kerstliederen staat te zingen. En in weer een andere passage vindt men prachtig beschreven wat iemand ervaart die tijdens de lesuren door de gangen van een schoolgebouw dwaalt, met hier en daar een gesmoorde kreet, ergens een verachtelijke lach, met die stilte 'die het krassen van krijt dempt en de zuchten van leerlingen opslorpt', zo staat er.

En er zijn natuurlijk de personages die aan wat ik hier als een kwestie beschreven heb, pas werkelijk gestalte geven. De jonge leerkracht Anna Groen die in één jaar tijd haar wat al te grote idealisme inruilt tegen een vorm van realisme, maar toch niet volkomen cynisch wordt, zoals haar mentor Jan van Bergen na jaren onderwijs geworden lijkt te zijn. Al is ook die zo sceptisch niet of zelfs hij blijkt nog een hart voor de goede zaak te hebben. En men kan de paters belachelijk vinden, ouderwets, belachelijk ouderwets zelfs — uiteindelijk staat ook hun engagement boven elke verdenking van het tegendeel. En ja, natuurlijk wordt er gekonkeld en geïntrigeerd, worden er politieke spelletjes gespeeld — daarin verschilt een school niet van welke andere werkplek ook.

Een en ander maakt dat het boek nog iets anders zichtbaar maakt naast de satire én de daarachter opduikende serieuze problematiek: de onmiskenbare liefde voor dat onderwijs zelf, dat wat voor meer pragmatische geesten gezien de beschreven toestanden waarschijnlijk niet goed te begrijpen is. Ergens op de bodem van dit boek, als je het zo kunt zeggen, is er dat gevoel van solidariteit met de mannen en vrouwen die voor dat onderwijs hebben gekozen en er dagelijks opnieuw voor kiezen. Het is iets wat alleen juist in een literair werk zichtbaar gemaakt kan worden: niet als iets wat er staat, maar als iets wat zich door alle geschreven woorden heen toont. Dat alleen al maakt Schoolslag de moeite van het lezen meer dan waard.

Uit Nederland komt dan nog het bericht van een goede vriend die er inmiddels ook al zo'n dertig jaar in het onderwijs op heeft zitten — in het Nederlandse onderwijs, waarvoor je mijns inziens nog meer uithoudingsvermogen nodig hebt dan voor het Belgische onderwijs. Daarbij: hij werkt ook nog eens op wat wel een 'zwarte school' wordt genoemd. Die school kreeg vorig jaar te horen dat ze wat strenger moesten zijn in hun aannamebeleid, dit ondanks het feit dat de school uitstekende resultaten kon voorleggen en bijvoorbeeld voor de HAVO (Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs — een soort ASO, maar net een stapje lager dan de Vlaamse athenea) de hoogste slagingspercentages van alle Rotterdamse scholen had. Desalniettemin, de school kreeg te horen dat ze aan hen die kansarm worden genoemd op basis van vast en zeker gedegen cijfermateriaal over inkomen en woonsituatie, verder maar geen kansen meer moesten bieden. Wat de precieze motivering was voor deze maatregel meldt mijn vriend niet — maar waarschijnlijk ligt die in de sfeer van de efficiëntie, iets wat in het huidige Nederland heel goed kan neerkomen op een soort ver doorgevoerde segregatiepolitiek zodat de verschillende bevolkingsgroepen wat gemakkelijker te 'managen' zijn en er niet meer van die kansloze stakkers opduiken op plaatsen waar ze niks te zoeken hebben. Er zitten al genoeg Turken en Marokkanen in het parlement, om over de burgemeester van Rotterdam maar te zwijgen.

Hoe dan ook, als school moet men blijkbaar buigen. Dus namen ze op de betreffende school geen 110 nieuwe leerlingen aan, maar slechts 40. En wat gebeurt? Er komt een ingehuurde mevrouw die vaststelt dat de betreffende school opgeheven moet worden. Uit het dalende leerlingenaantal valt immers zonneklaar af te lezen dat de school niet langer levensvatbaar is. Ook de slagingspercentages van de school maakten op de mevrouw van dienst geen indruk. De school is zwak. Je zou bijna zeggen: de school moest en zou zwak zijn. En misschien had men van hogerhand gewoon al besloten dat de school weg moest — vandaar die eis om statistisch gesproken kansarme leerlingen maar geen kans meer te geven. Men moet toch geweten hebben dat die school zijn leerlingen voor een groot deel uit die bevolkingsgroepen rekruteerde?

Nee, het gaat goed met de beschaving.

Laïcité nu!

2011-10-07T15:16:26+02:00

Het stond alweer een week geleden in de krant: dat scholen zouden kampen met een geloofscrisis — enfin, zo stond het toch als kop in De Standaard (1 oktober). Bij nadere beschouwing bleek het vooral te gaan over organisatorische problemen bij het aanbieden van godsdienstonderwijs. De wettelijke verplichting die het officiële onderwijs (steden, gemeenten, provincies en gemeenschapsonderwijs) heeft om erkende godsdiensten en niet-confessionele zedenleer aan te bieden, lijkt me het resultaat van een geslaagde tsjevenstreek in het verleden. Niet-confessionele scholen mochten er wel zijn, maar ze moesten blijkbaar dan toch verplicht godsdienst aanbieden — en dat betekent hier in Vlaanderen toch vooral de godsdienst geschoeid op een rooms-katholieke leest. Zo kon men verloren zieltjes alsnog redden. Maar kijk, naast de dominante christelijke varianten rooms-katholiek en protestants zijn er nu ook islamitische, Grieks-orthodoxe, Israëlitische en anglicaanse geloofsovertuigingen die dienen te worden aangeboden. En dat krijgt men organisatorisch niet meer rond, zo melden diverse directeuren van basisscholen. Men vindt de leerkrachten niet; men krijgt de klassen niet gesplitst, etcetera.

God is een taaie rakker in het Vlaamse laagland. Met de werkelijke laïcité wil het in deze contreien in ieder geval niet vlotten. Het is in dit landsdeel blijkbaar van het allergrootste belang dat men toch minstens tot 'iets' behoort, want ook de 'niet-confessionele zedenleer' werkt met geloofsartikelen: die van het humanistisch verbond — een op zijn minst semi-religieus gezelschap. Het blijft een land van vaandelzwaaiers en marsorders: men moet érgens achteraanlopen, zo lijkt het wel.

Nu heb ik niets tegen gemeenschapszin. Integendeel. Als ik ergens van overtuigd ben dan is het wel dat de individualisering en democratisering zijn uitgelopen op plat consumentisme en het recht van de sterkste juist omdat elke vorm van gemeenschapsdenken verdacht werd gemaakt. Voor mij persoonlijk school er vroeger niets triomfantelijks in mijn antwoord als mij werd gevraagd 'wat' ik was. 'Niets', zei ik dan. 'Ik ben niets', of 'wij zijn niets'. Niet-religieus, betekende dat, en ik had nooit het gevoel dat dit 'niets' betekende dat je binnen het geheel van de gemeenschap niet meer van tel was. En ja, ook in de Nederlandse openbare lagere scholen van de jaren zestig werd 'godsdienst' aangeboden, één uurtje in de week, en als men daar thuis bezwaren tegen had, dan mocht je gaan kleien of iets dergelijks (al is het waarschijnlijker dat je dan extra reken- of taalopdrachten kreeg). Ik herinner me het thuis nog gevraagd te hebben: 'moet ik daar naartoe?' Mijn ouders hadden geen bezwaar. 'Zo leer je de verhalen kennen', zeiden ze.

De Jacobsladder, het bordje linzen en het geboorterecht, Daniël in de leeuwenkuil, David en Goliath, Mozes en zijn mandje, het gouden kalf, de Rode Zee — veel verhalen uit, vooral, het Oude Testament kreeg ik toen te horen. Achteraf beschouwd waren dat mijn eerste lessen literatuur. God werd door die verhalen geen centimeter dichterbij gebracht, toch niet als mentale realiteit, als iets wat meer was dan een personage in prachtige, spannende verhalen. Veel meer was ook de bedoeling niet, of het moet zijn dat die bedoeling me toen is ontgaan. In ieder geval heb ik achteraf de indruk dat dat uurtje weliswaar 'godsdienst' heette, maar met enige dienst zelf niets van doen had. Er kwam geen catechismus aan te pas; er moest niets worden geleerd of onthouden. Je hoefde alleen maar te luisteren. (Op zich leunt dat nog het dichtst aan tegen de protestantse variant, waarbinnen men geacht wordt zélf de bijbel te lezen; in de katholieke godsdienst mag men dat eigenlijk niet, zélf lezen, meneer pastoor zal u wel vertellen wat er staat en wat je daaruit mag afleiden).

Ik zou willen dat mijn dochter binnen haar school de mogelijkheid had om dergelijke verhalen te horen te krijgen. Maar niet alleen de bijbelverhalen. Ook die welke behoren tot de Griekse mythologie. Of tot de Noorse. Of tot nog weer een andere mythologie. Die mogelijkheid is er niet. Godsdienst wil ik haar hier in Vlaanderen niet laten volgen, omdat de katholieke mores (wij leggen uit hoe het zit) hier zo diep verankerd zit dat de moraal van het verhaal hoogstwaarschijnlijk aan de verhalen zelf vooraf zal gaan. Dat is een geestdodende manier om om te gaan met wat belangwekkend cultureel, literair erfgoed is. Maar de niet-confessionele zedenleer, die (ook alweer door het in elke Vlaming diepgewortelde katholicisme) van de humanistische levenshouding desalniettemin een soort religie maakt, snijdt haar wel af van een belangrijke culturele voedingsbron. Natuurlijk kunnen wij als ouders daar het nodige aan doen en doen we dat ook — maar het gaat er juist om dat je die verhalen kunt beleven als dat wat ze zijn: deel van onze gemeenschappelijke cultuur, en niet wat ze nu worden: het privilege van een kind met ouders die toevallig veel boeken lezen.

De wet is hier het probleem, inderdaad. De scheiding van kerk en staat zou hier dringend doorgevoerd moeten worden, zodat 'godsdienst' als verplicht onderdeel in elke gemeenschapsschool afgeschaft kan worden. Maar nadrukkelijk niet vanwege de organisatorische problemen die dat nu oplevert. Het zou plaats moeten maken voor een ander, wel degelijk verplicht vak dat dan bijvoorbeeld 'mythologieën' zou kunnen heten, een vak waarin de christelijke mythologie, die van de moslims, die van hindoestanen, die van de oude Grieken en Romeinen, die van joden, die uit de Edda, enzovoort allemaal aan bod komen zonder de gebruikelijke lijstjes van do's en don'ts, zonder de hel en verdoemenis van wie niet buigt voor wat schriftgeleerden nu en voorheen als enig zaligmakende waarheid uit al die verhalen meenden te kunnen destilleren. Wat een rijkdom aan (elkaar deels overlappende) verhalen levert dat op! En wat een mogelijkheden om, net als bij literatuur, over zingeving te spreken zonder voorafbepaalde agenda en geniepige bedoelingen. Welk een mogelijkheden om na te denken over wat vanzelfsprekend wordt geacht. En ook, wat een uitgelezen kans om de dictatoriale eis van 'leesplezier' te verbinden met een soort kennis dat bekrompen pedagogen uit naam van dat leesplezier nu verbieden.

Verbaal

2011-09-12T17:59:53+02:00

Vorige week maandag schreef Wim Verbaal, professor Latijnse taal- en letterkunde aan de universiteit Gent, een aangenaam kalme bijdrage aan het debat over onderwijs en onderwijshervormingen — een debat dat traditiegetrouw vooral in de eerste dagen van september wordt gevoerd en dat deze keer nogal verhit raakte door maar weer eens wat halsloze uitspraken van onderwijsminister Smet: over leerkrachten die zich nog in de negentiende eeuw wanen.

Smet is een vlerk. Hij zou op 19de en vroeg 20ste eeuwse wijze in de hoek gezet moeten worden met op zijn hoofd een puntmuts met daarop het woord 'EZEL'. Een man van rond de veertig die nooit een klas vanbinnen ziet en zich enkel beroept op onderzoekjes van organisaties wier werkelijke bedoelingen en vooronderstellingen hij niet schijnt te bevragen (de OESO over onderwijs? Ja, drie keer raden waar dat op neerkomt…), zo'n snotneus weet zeker dat de leerkrachten, die dagelijks tussen erg 21ste eeuwse kinderen in de werkelijkheid staan, negentiende eeuwse opvattingen over het onderwijs koesteren. Mijnheer de minister behoort tot het contingent pedagoochemerds dat meent dat klassikaal onderwijs niet meer aansluit bij de belevingswereld van de leerling en vergeet dat de leerkrachten die nu voor de klas staan allemaal wel inzien dat altijd klassikaal onderwijs geven niet altijd even effectief is, minstens even weinig als helemaal nooit meer klassikaal lesgeven wanneer het onderwerp daar om vraagt. Dat er meerdere didactische werkvormen zijn, weet de gemiddelde leerkracht maar al te goed — en dat het ontstaan van nieuwe werkvormen niet betekent dat je oude, beproefde methodes meteen maar overboord moet gooien, is iets wat je als leerkracht al heel snel leert.

Enfin, precies dit soort verhitte reacties bedoel ik natuurlijk. En binnen de met mij van verontwaardiging speekselende en briesende lieden die onderwijs toevallig nogal belangwekkend vinden, schreef Verbaal heel kalmpjes over onderwijs in de klassieken en dat de vraag niet was wat het nut van bijvoorbeeld Latijn en Grieks eventueel nog zou kunnen zijn, maar welke burgers we uiteindelijk in welke samenleving willen hebben. En dat die vraag in het huidige denken over onderwijs blijkbaar op een nogal andere manier wordt beantwoord dan voorheen. Hij schreef:

De vraag is of we de wereld willen waarop dit nieuwe onderwijs voorbereidt, waarin niet het individu centraal staat maar economische groei. Ook of dit het onderwijs is dat de jeugd zelf wil. Er zitten 'te weinig studenten in de juiste richtingen' zegt André Oosterlinck (DS 25 augustus). Dit zegt veel. Jongeren kiezen massaal voor 'verkeerde', dus niet economisch bepaalde richtingen. Zij zien zich blijkbaar niet louter als raderen in een planeconomie. Een evenwichtigere verdeling tussen verbredende en technisch-wetenschappelijke vorming in het ASO komt de latere studiekeuze ten goede en leidt tot een maatschappij, waarin economische groei en gespecialiseerde kennis rusten op sterke individuen met een brede visie, die niet alleen produceren maar ook weten wat waardevol is.

Dat is inderdaad waar het om gaat. En dat jongeren het misschien met die op enkel nut, rendement en productiviteit gerichte wereldoriëntatie van ook een zich sociaal-democraat wanende Smet niet eens zijn omdat ze voor andere, 'verkeerde' richtingen kiezen zou een minister die zo begaan is met 'de belevingswereld van de leerling' eens tot nadenken moeten dwingen. Of is die 'belevingswereld' alleen 'belevingswereld' als hij samenvalt met wat overeenstemt met wat de neoliberale werkelijkheid als 'belevingswereld' voorschrijft?

Hulde aan Verbaal dus, die hier trachtte de discussie in het juiste vaarwater te krijgen door de juiste vraag te stellen — een politieke vraag uiteindelijk: om welke 'werkelijkheid' moet het gaan?

Vandaag gaat Verbaal echter ernstig onderuit. Vandaag schrijft hij in een stuk in De Standaard niet dat uit de studiekeuze van jongeren misschien afgeleid mag worden dat zij een andere wereld verlangen dan de André Oosterlincks en andere serviele dienaars van de neoliberale gedachte wenselijk achten, maar dat leerlingen die uit het leven stappen het beste bewijs zijn voor het falen van "beleidsmensen, politici, onderwijsverantwoordelijken en mediafiguren, die voortdurend beslissingen nemen en een wereld vorm geven, waarin zovele jongeren niet meer willen leven".

Verbaal maakt hier van alle jongeren die uit het leven stappen martelaren voor een andere, een betere wereld dan die waarin we nu leven — en dat lijkt mij een generalisatie te veel. Zijn stuk komt voort uit zijn persoonlijke gescholktheid omdat hij in de afgelopen tijd al twee keer geconfronteerd werd met de zelfmoord van (ex-)studenten, van jonge mensen die het leven nog voor zich hebben, zoals dat heet. Het is heel goed mogelijk dat die jongeren tegen het leven kozen dat wij volwassenen hen als enige keuze hebben overgelaten — hoezeer er onder die volwassenen nog voldoende zijn die dat leven te beperkt vinden — maar het enige wat we met zekerheid kunnen zeggen is dat zo'n jongere tegen zijn eigen leven koos, en dat omvat meer dan de sociaal-economische en politieke vorm die het in de openbaarheid heeft en die de huidige generatie volwassenen in politiek en daarbuiten als de enig mogelijk voorstelt (al is ze dat niet). Het gaat hier om de situation vécue, schreef Jean Améry in Hand an sich legen. Diskurs über den Freitod, "die niemals volkommen mitteilbar ist, so daß jedesmal, wenn einer stirbt von eigener Hand, oder auch nur zu sterben versucht, ein Schleier fällt, den keiner mehr heben wird, der günstigenfalls so scharf angeleuchtet werden kann , daß das Auge ein fliehendes Bild erkennt".

Feit is, aldus onderzoeken die Tony Judt aanhaalt in Het land is moe, dat de meritocratie die hand in hand gaat met de neoliberale economische visie en de daaruit voortkomende grotere ongelijkheid tot hogere zelfmoordcijfers heeft geleid in landen waar die principes al enige decennia als wetmatigheden worden verkocht. Maar zelfs met die onderzoeken in het achterhoofd is het te kort door de bocht om de zelfmoord van jonge mensen alleen op dat conto te willen schrijven. Het brengt schade toe aan datgene waartoe de principiële vraag in Verbaals eerste stuk had moeten leiden: een serieuze bezinning op de vraag of de samenleving die we in hoog tempo aan het bouwen zijn — en die niet alleen van mensen enkel consumensen maakt, maar in mijn ogen zelfs een einde stelt aan wat we democratie noemen — de samenleving is die we willen.

Het Juiste Schrijverschap?

2011-09-08T09:58:53+02:00

Vandaag in De Standaard nog maar eens een poging gedaan om naar aanleiding van de boekenbeurs van Beijing en de aanwezigheid van een contingent Hollandse schrijvers aldaar de positie van de literaire auteur anno nu opnieuw te denken — of dan toch ten minste de spagaat te laten zien die vandaag de dag van een literair auteur wordt verwacht: zijn rol blijven spelen van 'wetgever van de wereld' terwijl zijn morele en andere overwegingen binnen de huidige samenleving van geen tel meer lijken te zijn. Dat laatste maakt die roep uit artistieke middens om 'vrijheid vrijheid vrijheid' tot een vergeefs gebaar. Een schrijver of kunstenaar kan zich niet meer beroepen op zijn tegendraadsheid en het daarmee verbonden recht op absolute, artistieke vrijheid, als die tegendraadsheid hoogstens nog verkoopsargument is in een puur economische benadering van kunst en literatuur. Ik stelde hier al eerder: als het om literatuur gaat en alles waarvoor ze, ook in mijn ogen, staat en moet staan, ben ik in de rouw — niet ongelijk Žižek het uitwerkt in Living in the End Times (2011).

In de krant vandaag dus dit:

Het Juiste Schrijverschap

China ligt ook in Nederland

Het is verbazingwekkend, dat grote morele gezag waar schrijvers zich op beroepen in die China-discussie. Voor MARC REUGEBRINK ging die hele missie maar over één ding: omzet halen door boeken te verkopen.

Er is weer eens iets met schrijvers. In het Nederlandse tv-programma De wereld draait door zaten afgelopen maandag Herman Pleij en Ramsey Nasr tegenover onder anderen P.F. Thomése en er werd flink en wild door elkaar heen gepraat over het bezoek van de eerste twee aan de boekenbeurs in Peking. Marcel Möring stelde in deze krant al de hypocrisie van de deelnemende Nederlandse auteurs aan de kaak die geweigerd hadden om in te gaan op het verzoek van Amnesty International om een speldje te dragen met aandacht voor de censuur in China (DS 5 september). En de reactie van de China-gangers op de kritiek die vervolgens losbarstte in het thuisland aan zee had veel weg van een spartelende duivel in een wijwatervat. Het zaad van de twijfel zou hij zaaien, zo stelde een plotseling wat pathetisch klinkende Bernlef. En Margriet de Moor rekende op datgene waarvan geen van haar eigen boeken tot nu toe ook maar het geringste spoor vertoont: op het ondermijnende karakter van literatuur.

Ook het gekrakeel in De wereld draait door leek vooral bedoeld om de weigering openlijk kritiek te leveren op wat je het cultuurbeleid van China zou kunnen noemen, alsnog van allerlei nobele motieven te voorzien: men had heus wel met Chinese auteurs gesproken, auteurs die allemaal blij waren met de Hollandse aanwezigheid; men was in stilte bezig geweest met de Goede Zaak. Kritisch zijn en opkomen voor absolute artistieke vrijheid zijn nu eenmaal waarmerken van Het Juiste Schrijverschap en wie in een discussie over koopmanschap en schrijverschap aan de zijde van de middenstand dreigt te belanden, heeft feitelijk afgedaan. In die zin was het makkelijk scoren voor thuisblijver Möring.

Ha! Een dictatuur!

Ik denk dat geen van de in Peking aanwezige Nederlandse schrijvers instemt met de Chinese gewoonte kritiek hardhandig de mond te snoeren. Niet alleen omdat ze ongetwijfeld allemaal het hart op de juiste plaats hebben zitten. Maar ook omdat China nog een van die landen is dat ons door zijn hardvochtige beleid het idee geeft dat onze eigen artistieke vrijheid überhaupt nog iets betekent. Vroeger hadden we het Oostblok nog, en Zuid-Afrika. Nu is China bij uitstek geschikt om aan literatuur het belang te geven dat het hier allang niet meer heeft. In eigen land heeft de artistieke vrijheid, de spreekwoordelijke ‘tegendraadsheid' van de auteur, er immers enkel toe geleid dat niemand nog naar een schrijver luistert – hij of zij doet maar.

Wat de hele handelsmissie naar Peking in de eerste plaats duidelijk maakte, was dat het niet ging om het aan de man brengen van de van oudsher met literatuur in verband gebrachte emancipatoire inhoud, om het humanistische levensideaal, maar om de verkoop van boeken. De rol van het Nederlands Letterenfonds is hier op zijn minst wat dubbelzinnig. Dat Fonds heeft, net als het Vlaams Fonds voor de Letteren, onder andere tot taak om ‘marktcorrigerend' te zijn. In die zin staat het voor de verdediging van de literaire cultuur die in onze samenleving al grotendeels opzij is geschoven. Maar tegelijkertijd hebben de letterenfondsen zich ten doel gesteld om de nationale literatuur in het buitenland te promoten en begeven ze zich dus zelf op de markt. Dat betekent: ze nemen de bestverkopende schrijvers mee, en dat zijn vaak de schrijvers die goed liggen bij de media en het publiek en dus ook bij de boekhandel. Of dat ondanks of dankzij de morele voortreffelijkheid van hun werk is, doet verder niet terzake.

Die van de markt

Literatuur vormt allang niet meer het geweten van de samenleving; ze is nog uitsluitend koopwaar. En alleen de literatuur die het best aansluit bij wat de markt op een zeker moment verlangt (het is overigens niet duidelijk wat dat precies is), is nog van belang. Maar tegelijkertijd moet de schrijver – ook in de ogen van het publiek, of dan toch ten minste van de media – blijkbaar wel zijn rol van romantische held blijven vervullen. Van hem wordt verwacht wat het thuisfront nu van de China-gangers verwachtte: een rücksichtslose verdediging van waarden die de rest van de samenleving allang bij het vuilnis heeft gezet. En hij verwacht het ook van zichzelf.

Als het daarom gaat, hadden de Nederlandse auteurs (maar dan ook allemaal) sowieso moeten weigeren om af te reizen — niet vanwege de Chinese censuur, maar vanwege de aanwezigheid van de Nederlandse staatssecretaris voor cultuur Halbe Zijlstra, een man die openlijk toegeeft van cultuur de ballen verstand te hebben en die elke culturele waarde flauwekul vindt als ze niet als worst verkocht kan worden. Men lijkt het niet te zien, maar die man is Neerlands eigen China.

Schrijvers als Möring, maar ook de China-gangers die hij hypocriet noemt, zien hun eigen positie niet goed. Ze bepleiten elders – openlijk of achter de schermen, met of zonder speldje – een vrijheid die in hun eigen cultuur nu juist heeft gezorgd voor onderhorigheid aan de dictatuur van de markt, zich beroepend op een moraliteit die buiten de eigen kring van geen tel meer is. Hun bestaan als schrijver staat echter inmiddels los van die morele overwegingen: dat is nog slechts windowdressing. Wat telt is hun economische waarde – of ze zich dat nu bewust zijn of niet (ook Marcel Möring behoort immers tot de ‘bekende schrijvers' en ontleent daaraan voor een deel zijn gezag). Dat is hun realiteit, hoe bitter ook ik dat vind. Het is van daaruit dat een literaire schrijver vandaag de dag moet beginnen te denken – ook, júíst als hij de wereld wil veranderen. Het eerste wat dan wel eens zou kunnen sneuvelen is die eis van een ongebreidelde artistieke vrijheid.

---

Intussen werd gisteren in Passa Porta in Brussel het nieuwe essayboek van Hugo Bousset boven het doopvont gehouden, Vurige tongen. Essays over romans na 11 september. Daarin onder andere een mooi essay over Het grote uitstel geplaatst naast en tegenover Ian McEwans Aan Chesil Beach. Ik mocht, samen met Yves Petry, de verschijning luister bijzetten door iets voor te lezen. Al eerder die dag las ik het typoscript van een fantastisch boek dat misschien al dit najaar, maar mogelijk ook pas in maart zal verschijnen — Over de vriend van Piet Joostens, een erudiete, maar nooit academistische verhandeling, vaak blijk gevend van een fijnzinnige humor en een gezond relativeringsvermogen terwijl het steeds zichzelf volkomen serieus blijft nemen in het omwoelen, lostrekken, problematiseren en belichten van 'de vriend' en de vriendschap. Beide boeken zijn buitengewoon relevant, en als er in de huidige samenleving ook nog maar iets van de literaire cultuur overeind zou staan, dan zouden we voor beide boeken niet zo'n moeite hoeven te doen om een context te vinden waarbinnen het belang van die boeken voor iedereen duidelijk gemaakt kan worden.

Nationalisme en sociaaldemocratie

2011-09-07T16:17:53+02:00

En ik die dacht dat instemming met wat Tony Judt in Het land is moe zo helder analyseert en betoogt tot misschien niet meteen een duidelijke voorkeur voor één bepaalde partij zou (moeten) leiden (de SPA lijkt voorlopig zelf nog ver verwijderd van wat Judt schrijft, ook al vertelde Caroline Gennez me vorig jaar tijdens het gesprek dat ik met haar had op de boekenbeurs in Antwerpen dat ze Judt tot verplichte literatuur had gemaakt voor iedereen op het partijbureau) — maar dan toch minstens een keuze voor bepaalde andere politieke partijen zou uitsluiten: kort na voorgaand bericht kreeg ik een midden in de nacht geschreven mail van Herman Jacobs die me nogal verraste. Ik vroeg hem in mijn antwoord de volgende dag of ik die mail van hem niet hier mocht overnemen, samen met mijn antwoord daarop. Dat mocht, na nog wat opkuiswerk van zijn oorspronkelijke mail. Ik geef hem hieronder weer:

From: Herman Jacobs
Sent: Wednesday, August 31, 2011 1:49 AM
To: Marc Reugebrink
Subject: Gemengde berichten

Beste Marc,

Ik heb hier eigenlijk volstrekt geen tijd voor, maar ik wilde toch even kort reageren op je laatste blogbericht, met name op wat je te melden hebt over dat interview met Van Reybrouck en BDW in het nieuwe DS Weekblad.

Tony Judt! Jazeker! Ik heb tijdens mijn vakantie vorige maand ‘Het land is moe’ gelezen, en verdomd als het niet waar is: zo denk ik er, voor 95%, ook over. En toch is mijn keurige verantwoorde sociaal-democratische stem naar BDW gegaan, meer dan een jaar geleden, en zal ze dat eerlang opnieuw doen, zo vast als een op palen boven water staand huis. En dat komt niet doordat ik plotseling in een neoliberaal ben veranderd – dat komt door ‘het Belgisch feit’, zoals dat hier heet.

Sta me eerst een omweg toe. Ik ben een Vlaming – jij bent een Nederlander. Je zult, neem ik aan, geen behoefte voelen het tegen te spreken: jij bent het laatste, en ik het eerste, en niet omgekeerd. Ik ben, eventueel, een vernederlandste Vlaming (in die zin dat ik Nederlands schrijf, en geen francobelgisch, ook wel ‘Vlaams’ genoemd – mij zul je geen mensen zien ‘voorbijsteken’ als ik ze inhaal ;-) –, en dat ik evenveel, of zelfs meer, Nederlandse kranten en bladen lees dan Vlaamse, en nog wel een paar van zulke dingen). Jij bent, wellicht, een vervlaamste Nederlander. Goed. Voor geen van ons beiden, neem ik aan, is die geografisch-taalkundig-cultureel-historische component van allesovertreffend belang voor onze identiteit – maar het is er wel een component van. (Tussen haakjes, hoe het met jou zit weet ik eigenlijk niet helemaal zeker, maar ik heb in ieder geval een identiteit, ja.) Voor geen van ons beiden, neem ik aan, is dat Vlaming- dan wel Nederlander-zijn iets exclusiefs: ik vind niet dat zus-of-zulke mensen wél en andere dan weer níet Vlaming zouden mogen worden, noch vind ik dat Vlamingen per definitie betere mensen zijn dan andere volksstammen, noch koester ik de dwaze opvatting dat er onoverbrugbare tegenstellingen zouden bestaan tussen het Vlamendom en de Hollanderij, de Fransozerie of het Eskimowezen – al zijn er, uiteraard, wel degelijk verschillen. Ik ben er niet speciaal trots op Vlaming te zijn, God nee – noch het omgekeerde: ik ben het nu eenmaal, domweg, net zoals ik een man ben en geen vrouw, blank en niet zwart, liefhebber van literatuur en niet van Formule 1, enz., enz. Maar: ik ben het dus wel, en wat dat betreft vind ik dat gezanik van ‘identiteiten zijn mentale constructies’, ehhh, gezanik dus. Wat bedoel je daar in vredesnaam eigenlijk mee? Iets pejoratiefs, dat is zeker; ‘identiteiten zijn niet koosjer’, meen ik erin te proeven, maar dat vind ik dus echt onzin, neem me niet kwalijk dat ik het zeg.

Deze omweg had ik nodig om tot dit punt te komen: als Vlaming ben ik het huidige België zo langzamerhand spuugzat. Ik heb er geen behoefte aan, me te laten minachten door mensen die zich te goed voelen om mijn taal te leren, en ik bedoel: écht te leren (dus niet zoals Joëlle Milquet en vergelijkbare creaturen: dat kakkineuze takkewijf is ervan overtuigd dat ze Nederlands kan spreken, quod non), maar zich er dan weer allesbehalve te goed voor voelen om permanent hun hand op te houden, sterker, het doodgewoon vinden dat wij betalen en zij ontvangen. Il y a des maîtres et il y a des domestiques, n’est-ce pas? Zolang de Vlamingen braaf allemaal behoorlijk Frans bleven leren en geen vragen stelden bij het financiële infuus waarvan zij de overige Belgen nu al ten minste 44 jaar lang permanent voorzien, was voor Belgen à la Milquet de wereld, of dan toch la Belgique, zoals zij bedoeld was: een plek waar Franstaligen toch net ietsje more equal zijn dan niet-Franstaligen. (Ik vertel, hoop ik, niet verrassends als ik zeg dat België wezenlijk een Franstalige constructie is, dat het dat tot de huidige dag ook gebleven is, ondanks alle bricolage à la belge die er sinds een jaar of vijftig aan te pas is gekomen, en dat het land precies daaróm in zijn huidige vorm niet anders kan dan verdwijnen: er zijn ondertussen werkelijk te veel Vlamingen zoals ik, die geen Franstalige constructie meer blieven als vaderland.) Welnu: wij zijn, chers compatriotes, geen kolonie meer, en vooral zijn wij er écht, sans blague, zéér ontstemd over, om het mild uit te drukken, dat jullie dat maar niet willen begrijpen – waarom zouden jullie anders nog áltijd niet willen accepteren dat er, op 1 september was dat exact achtenveertig jaar geleden, zoiets als een taalgrens is vastgelegd in dit land? Waarom snappen jullie niet dat zelfs de loutere wens om die taalgrens waar dan ook met al was het tien centimeter te verleggen een uiting is van puur neokolonialisme en een eclatant gebrek aan respect voor – voor mij, bijvoorbeeld? Blijf van mijn land af, stelletje negentiende-eeuwse parasitaire bourgeois dat jullie zijn.

Om die reden dus zal mijn stem nog tenminste éénmaal naar Bart De Wever gaan, hoe rechts hij helaas ook is, en ondanks alle terechte bezwaren die er verder tegen de N-VA kunnen worden aangevoerd. Dat ‘de mensen daar niet mee bezig zijn’, zoals die verschrikkelijke Gennez niet moe werd te verkondigen in verband met BHV: dat is een infame NIMBY-uitspraak van iemand die het blijkbaar doodgewoon vindt om een streek waar zij zélf, inderdaad, niet woont, te weten Vlaams-Brabant en dan met name het gebied ten zuidwesten, zuiden en zuidoosten van Brussel, te laten koloniseren. Al die dappere progressieve weltoffene Vlaamse intellectuelen die zo dolgraag verkondigen dat zij al dat getamboereer op de Vlaamsche trom gênant Hinterwäldlertum vinden (niet dat ze dat woord kennen, je moet van dappere progressieve weltoffene Vlaamse intellectuelen ook weer niet het onmogelijke vergen) en of dat ‘gedoe’ over BHV ‘alsjeblieft’ eens kan ophouden: niet één ervan is er die in Sint-Genesius-Rode, in Linkebeek, in Wezembeek-Oppem, in Tervuren, in Overijse, in Pede, in Hoeilaart, in Beersel, in Huizingen, in Halle, in Huldenberg woont. Niet één ervan is er die de moeite heeft genomen eens te kijken waar het wérkelijk over gaat: te weten over verdringing, over allesbehalve solidariteit, over het tegendeel van respect -- over kolonialisme, al dan niet neo. En dat noemt zich dan links!

Jazeker, de emootsie blaast een partijtje mee in mijn betoog. Ik heb, heus, niets tegen Franstaligen an sich. Ik ben niet per se voor Vlaanderen of tegen België – ik ben alleen niet vóór het België dat, steeds weer, je kunt er gif op innemen, uiteindelijk altijd komt aankakken met Adolf H. als je het er niet mee eens bent dat sommige Belgen kennelijk vinden dat zij sommige Belgische wetten niet hoeven na te leven. Ik deel niet de mening van hen die zichzelf zeer vooruitstrevend achten door genoemde sommige Belgen de facto gelijk te geven. En Franstalige Belgen zoals Milquet, die opgeblazen drie burgemeesters-uit-de-Rand, het kereltje Nollet e tutti quanti: die mogen van mij rustig tien meter in de stront zakken, ja. Maak daar twintig meter van.

Vriendschappelijke groet,
Herman

In mijn antwoord haal ik een aantal zaken aan dat op deze weblog herhaaldelijk, soms in min of meer dezelfde bewoordingen, al aan de orde kwam. Wat ik uiteraard alleen maar kan proberen te begrijpen, is wat bij iemand als Herman Jacobs dat begrip voorbij is: de emotie die hier in het spel is. Mijn opmerking hieronder dat ik wel eens 'een paar weken' in de rand rond Brussel verbleef, geeft al aan dat ik de werkelijke diepte van de irritatie, de woede zelfs, maar moeilijk kan peilen.

Van: Marc Reugebrink
Datum: Wed, 31 Aug 2011 13:01:12 +0200
Aan: Herman Jacobs
Discussie: Gemengde berichten
Onderwerp: Re: Gemengde berichten

Beste Herman,

Om je gerust te stellen: ook ik heb een identiteit. Ik heb daar recentelijk nog uitgebreid over geschreven. In De Morgen verscheen op 9 maart een stuk dat door de koppensnellers op de redactie voorzien was van de titel ‘Heimwee van een valse Belg’ (je vindt die versie op http://reugebrink.skynetblogs.be/archive/2011/03/10/het-geluk-van-heimwee-of-de-onmogelijkheid-om-belg-te-zijn.html), maar dat ik had ingediend onder de titel die het wél kreeg in Beste buren, een boekje dat bij uitgeverij Luster verscheen en waarin een uitgebreide versie van hetzelfde stuk staat: ‘Het geluk van heimwee of de onmogelijkheid Belg te zijn’. In dat stuk staat o.m. dat ik me nooit de cultuurrelativistische kosmopoliet heb gevoeld die je als westerse intellectueel aan het begin van de 21ste eeuw blijkbaar moet zijn om mee te tellen. Ik ben altijd op zoek geweest naar begrenzing, maar heb dat wel altijd gedaan vanuit het besef dat de absolute legitimering voor dergelijke begrenzingen niet langer gevonden kan of zelfs mag worden (cf. WO 2, om het zo maar even te zeggen), en dat dus het verlangen naar begrenzing een niet ongevaarlijk sentiment is omdat het in het huidige vacuüm meestal neerkomt op een verlangen naar weer zo’n absolute grens (enfin, De inwijkeling gaat o.m. daarover).

Ik ben nooit ‘een Hollander’ geweest. Geboren in Twente, waar ik 17 jaar woonde, daarna gestudeerd in Groningen en daar eveneens ruim 17 jaar verbleven, waarna nog bijna 3 jaar in Leeuwarden — het maakt dat je al met een afkeer voor de typische Hollander geboren wordt: die bemoeizuchtige, zichzelf eindeloos overschreeuwende, blaaskakerige betweters die zich het centrum van de wereld wanen en, vanwege hun in se protestantse of zelfs calvinistische inborst, ook nog menen dat ze voorop mogen lopen als voorbeeld van hoe het hoort. Het kosmopolitisme van de gemiddelde Amsterdamse culturo bestaat eruit dat hij zelden het grondgebied van Amsterdam verlaat en zich niet kan voorstellen dat er daarbuiten leven is. Zijn dédain voor alles buiten de eigen stadsgrenzen is enorm, en feitelijk beschouwt ‘het westen’ de rest van het land als een wingewest: eerst de mijnen in Limburg (waar de bevolking verder royaal in de stront mocht zakken), later het gas uit de provincie Groningen (die daar ook nooit werkelijk iets voor heeft teruggezien in termen van infrastructurele werken of economische impulsen). Het dédain voor Vlaanderen is minstens even groot, al was het maar omdat de gemiddelde Nederlandse randstedeling zich er nooit in verdiept en nog steeds schijnt te denken dat Vlaanderen ‘toch lekker gesellig bij Holland ken komme, niet dan, ja toch?’

Geen ‘hOllander’ dus. ‘Nederlander’ is dan misschien inderdaad een goed woord om mij te omschrijven, zij het dat ik sinds oktober vorig jaar Belg ben. Ik heb mij laten naturaliseren tot Belg. Een hele stap, vinden sommigen, maar voor mij eerder een pragmatisch gegeven. Ik heb me al die tijd dat ik nu hier woon (13 jaar inmiddels) geërgerd aan het feit dat de Belgische staat, de provincie Oost-Vlaanderen en de gemeente Gent wel gaarne belasting van mij ontvingen, maar daar (op de gemeente na) geen stemrecht voor retour gaven. Als ik hier moet betalen, dan wil ik ook meebeslissen over wat er met ‘mijn geld’ gebeurt. Dat kan voorlopig alleen als je onderdaan wordt. Op zich vind ik dat een belachelijke regeling, zeker als je het ziet in het perspectief van een verenigd Europa e.d. Het lijkt me dat je moet kunnen stemmen in het land waar je je belastingen betaalt, ongeacht je nationaliteit, en niet omgekeerd.

Nationale identiteit (en daar gaat mijn stuk over heimwee ook over) is een emotioneel gegeven. Ik merkte dat toen ik vorig jaar was uitgenodigd om in Groningen iets op een literair festival te komen doen. Ik ontmoette er twee vriendinnen van jaren her. Toen ik zei dat ik net Belg geworden was, reageerde er één met ‘landverrader!’ En dat was gemeend. Ik bedoel maar. Natuurlijk zit in dat woord een politieke component, en dat is nu net waar het bij nationale identiteit wat mij betreft niet om gaat. Het gaat erom dat ik mijn boterhammen het liefst met mes en vork eet. Het gaat erom dat ik graag dagverse melk drink. Het gaat erom dat ik — beslist níét religieus opgevoed, nooit in een kerk geweest vroeger — in mijn denken en voelen er blijk van geef een in se protestants rechtvaardigheidsgevoel en daarmee tevens een protestantse gelijkhebberigheid te bezitten die met het eindeloze (dan meteen: katholieke) gesjoemel van de Vlaming (de Belg) niet overweg kan (iemand legde me ooit eens uit dat het niet om gesjoemel ging, maar om het vermogen dialectisch te denken, iets wat ik dan weer niet zou kunnen — uiteraard was dat een Vlaming en ik heb er hartelijk om moeten lachen). Het gaat om omgangsvormen ook, om mijn afkeer van de Vlaamse onderdanigheid, zijn serviliteit, die van hem niet zelden een hond maakt die met de oren plat tegen de kop kwispelt, maar in je kuiten bijt zodra je je omdraait. Al moet gezegd dat de Hollandse ‘spontaneïteit’ en ‘directheid’ me ook mijlenver de keel uithangt, dat maar zeggen wat je voor de bek komt zonder dat er ook maar een moment van reflectie aan vooraf is gegaan, zonder dat de deugd van de terughoudendheid is betracht. Maar serviel, nee dat ben ik niet. Ik sta op respect, en agenten met wie ik het aan de stok heb gehad krijgen op een zeker moment van mij ook altijd de vraag of ze me hun naam en dienstnummer willen geven omdat ik de hondse behandeling waaraan ze me menen te kunnen onderwerpen niet pik en ze dus kunnen rekenen op een fikse klacht (met die ‘brutaliteit’ heb ik het tot nu toe steeds gered, vooral ook omdat ik zoiets heel rustig vraag). En mijn in die zin Nederlandse inborst maakt ook dat ik multiculturaliteit niet zie als geitenwollensokkengezelligheid, maar als in se een conflictmodel waarbij mijn (westerse) vooronderstellingen en overtuigingen staan tegenover die van de andere cultuur. Dat blijkt meestal tegelijkertijd neer te komen op een vorm van klassenstrijd (de conflicten hebben minder te maken met de islamitische achtergrond tegenover mijn, in de fond, christelijke achtergrond, maar met opvattingen over burgerlijk fatsoen). Ik ga die strijd niet uit de weg, discussieer met mijn wijkgenoten van Turkse en Bulgaarse afkomst en zie er ook niet tegenop om zo’n lul die met zijn busje een pmd-zak kapot rijdt erop aan te spreken en op zijn verontwaardigde gepruttel te antwoorden dat me niet interesseert of die zak ‘verkeerd’ lag — dat hij de rotzooi die het gevolg is van zijn manoeuvres op moet ruimen.

Nationale identiteit schuilt wat mij betreft dus eerder in de concrete, alledaagse zaken — en die kun je slecht politiseren. Als je dat wel doet, kom je voor de Hollander met de clichés aan waarvan iedereen in Nederland weet dat ze nergens op slaan en die ook nooit werkelijk hard zijn te maken (de PVV van Wilders die refereert aan nationaliteit, maar nog nooit heeft kunnen uitleggen waaruit die nog meer zou bestaan dan uit afkeer voor wat een Nederlander over het algemeen niet van huis uit is: moslim). En voor Vlaanderen, voor België als geheel, geldt grosso modo hetzelfde. Daar zit voor mij de fout in De Wevers redenering. Hij heeft, naar eigen zeggen, aanvankelijk braaf achter de idee van een vastomlijnde identiteit aangehuppeld, om er vervolgens achter te komen dat die als zodanig niet bestaat. Dat is een vorm van intellectuele eerlijkheid die in hem te prijzen valt. Maar het betekent ook dat het bij die identiteit gaat om een veel vager conglomeraat van eigenschappen, gewoontes en eigenaardigheden, dat bovendien (ook in Nederland) per streek nogal grote verschillen kan laten zien. We moeten daar inderdaad niet hip links of links liberaal over doen en zeggen dat identiteit ‘dus’ niet bestaat. Ze bestaat, maar als politiek programma valt ze niet in te zetten, is ze zelfs gevaarlijk (ik verwijs voor het gemak maar wéér even naar WO 2, maar het kan ook de laatste Balkanoorlog zijn). De Wever zet desalniettemin in op dat discours en levert zo het recept voor een vaagheid waarvan hij electoraal profiteert.

De Wever is geen Vlaamse Hitler. De gedachte alleen al is belachelijk. Dat hij zich daartegen moet verweren, geeft de onmacht en onbezonnenheid van klassiek links aan. Maar hij schept een sfeer die — niet voor jou, niet voor de lieden van de Gravensteengroep, maar bijvoorbeeld wél voor teleurgestelde Vlaams Belang-stemmers — het verlangen naar ‘een’ Hitler aanwakkert. Dat we nu eens komaf maken met: de Walen, de moslims, iedereen die geen ‘rechtgeaarde Vlaming’ is en die niet recht gaat staan voor de Vlaamse Leeuw.

Ik schat De Wever intellectueel gesproken hoog in, hoog genoeg om hem er van te verdenken dat hij nu juist die vaagheid en het onbehagen van mensen die niet kunnen leven met de gevolgen van de secularisering van de samenleving gebruikt om stemmen te winnen. Wat hij voorstaat is misschien een onafhankelijk Vlaanderen, maar vooral een Vlaanderen waar ik geen deel van wil uitmaken omdat het iedere solidariteit tussen mensen kapot maakt. De Walen zijn een handige Kop van Jut om dat economisch en ook cultureel verderfelijke programma door te drukken.

Voor de goede orde: ik vind dat Di Rupo voor Wallonië juist de ‘solidariteit’ gebruikt om het dédain van de Franstaligen voor de Vlamingen te rechtvaardigen.

Ik begrijp ‘het Belgisch feit’ maar al te goed, maar beleef het uit de aard der zaak minder emotioneel. Ik verbaas me over het geharrewar over BHV, als het hier gaat om iets wat sowieso ongrondwettelijk is. Ik ken de situatie rond Brussel een beetje omdat ik er wel eens een week of wat verbleven heb, en zelfs ik, als niet-Vlaming, in de plaatselijke Delhaize geïrriteerd raakte door de wijze waarop sommige Waalse klanten meenden bij de kassa voorrang te hebben, of sommige winkeliers deden alsof ik stront was als ik in het Nederlands een broodje bestelde. De wijze waarop die ‘immigranten’ menen een beroep te kunnen doen op ‘democratie’ nu ze in sommige Vlaamse dorpen de meerderheid vormen, is hemeltergend in het licht van de wijze waarop die democratie in de daartoe bestemde organen aan banden wordt gelegd om, alweer, hen terwille te zijn. Als ze graag democratie willen, laten we ze dat dan geven: meeste stemmen gelden. BHV was allang gesplitst; er waren geen problemen met burgemeesters in de rand.

Ik ben het dus onmiddellijk met je eens dat die taalgrens gerespecteerd dient te worden en dat wie zich in een gebied vestigt waar Nederlands gesproken wordt (of toch iets wat daaraan sterk verwant is), zich heeft aan te passen. Je kunt steggelen over de vraag of het bestaan van zo’n taalgrens niet sowieso een belachelijk gegeven is (bestaat dat in Zwitserland? Of vormen bergketens daar voldoende garantie tegen afscherming van de ene taalgemeenschap tegenover de ander? Laten we dan een berg bouwen!), maar dat is voorbijgaan aan de historische dimensie van België, en ook aan een historisch onrecht.

Het punt is dat momenteel het een met het ander verward wordt, zowel aan Waalse kant als aan Vlaamse kant. De Wever én Di Rupo koppelen een politiek-ideologische tegenstelling (sociaal-democratie versus neo-liberalisme) aan taalpolitiek. Of eigenlijk moet je zeggen dat dat in de geschiedenis van dit conflect al altijd zo is geweest: Vlaams is rechts, Waals is links. Je snapt inderdaad niet dat de SPa niet al veel eerder juist dit thema voor links heeft geclaimd en haar eigen solidariteitsprincipe op dit punt toch wat gedetailleerder voor het voetlicht heeft gebracht: solidariteit met zij die het minder hebben, betekent niet dat er positieve discriminatie moet zijn die uiteindelijk leidt tot een kolonisatiepolitiek waar Israël nog een puntje aan kan zuigen.

Enfin, lang verhaal Herman, om te zeggen dat ik je keus voor Bart De Wever heel goed kan begrijpen vanuit de door jou vlammend geformuleerde irritatie, een irritatie die ik evenzeer begrijp. Maar toch lijkt mij dat het respect dat je eist voor de taalgrens niet ten koste mag gaan van je sociaal-democratische stem. Of België België blijft of uiteenvalt in Vlaanderen en Wallonië — ik heb daar, als gezegd, uiteraard emotioneel veel en veel minder moeite mee dan diegenen voor wie hun nationale gevoel wél hier wortelt. Maar als immigant en ‘nieuwe Belg’, komend uit Nederland, kan ik alleen maar vaststellen dat een Waal en een Vlaming op dat vlak méér met elkaar gemeen hebben dan een Vlaming en een Nederlander. Tussen de laatsten is er sprake van een heus cultuurverschil; tussen de eersten van een ernstig taalverschil. Zo lijkt het voor mij. En ik kom hier nog maar net kijken natuurlijk.

Allerhartelijkst,

Marc

Dit alles overlezend vraag ik me af of mijn bezwaren niet gewoon de nostalgie laten zien van iemand die graag wil dat politieke partijen alleen langs ideologische lijnen van elkaar te onderscheiden zijn, terwijl juist dat onderscheid na de Val van de Muur niet meer lijkt te bestaan.

Gemengde berichten

2011-08-30T17:16:19+02:00

Terwijl ik het nieuwe DS Weekblad nog zit te verteren en me afvraag of het nu werkelijk iets ánders toevoegt aan de krant of alleen maar een nieuw gecreëerde plek is om dat wat voortaan uit de reguliere krant wordt geweerd toch nog een plaats te geven, verwijst de berichtgeving van vandaag en gisteren in diezelfde krant me nog eens terug naar het opiniestukje dat ik begin juli over het Belgisch Instituut voor Verkeersveiligheid schreef. 'Belg bij zwaar ongeval vaakst dronken en high', zo stond gisteren op de voorpagina; en vandaag gaat het over de mislukking van de invoering van het alcoholslot.

Mijn stukje van begin juli bleef niet zonder respons. De directeur van het kenniscentrum van het BIVV, Miran Scheers, reageerde met nogal ambtenaarlijke en academische antwoorden op een aantal van mijn verwijten, en met het verdedigen van het gevoerde beleid door onder andere op het succes van de BOB-campagnes te wijzen: die campagne is immers 'door een rist Europese campagnes overgenomen'.

Ik mocht hierop nog antwoorden met een brief (DS, 9 juli):

Miran Scheers toont zich in haar reactie op mijn stuk over de vaagheid van het BIVV een waardige vertegenwoordigster van haar eigen instituut. Want wat was me dat weer een — mag ik het zeggen? — typisch Belgisch staaltje van katholiek gesjoemel. De brave terrasganger die een pintje te veel drinkt moet anders benaderd worden dan iemand die zich de hele nacht in een disco laat vollopen. Als die brave terrasganger mijn dochter overrijdt, zal me die verschillende benadering worst wezen. Wie het jaarverslag van het BIVV leest, weet dat het instituut bevolkt wordt door ambtenaarlijke statistici en enquêteurs die hun uiterste best doen om voor iedere weggebruiker een totaal andere folder te ontwerpen. Als je neus van achteren zit en niet van voren krijg je een andere folder dan wanneer je neus opzij zit en niet van achteren. Daarmee wordt de indruk gewekt dat de ene weggebruiker recht heeft op een omzwachtelde benadering en de andere niet. De boodschap lijkt te zijn dat er voor iedere weggebruiker andere verkeersregels gelden.

Maar er valt met verkeersregels NIET te sjoemelen, dat is nu precies waar het om gaat. Er bestaat maar één weggebruiker: u, ik, en de schoften die ons links, rechts, in dronken toestand en met een gsm in de hand voorbijsteken. Voor de verkeerswet zijn we allemaal gelijk. En dan: als het BIVV het zo goed doet, zoals mevrouw Scheers beweert, hoe komt het dan dat er in België per miljoen inwoners nog steeds de meeste verkeersdoden vallen vergeleken met de ons omringende landen? Ja ja, er is een daling, zeker. En met de campagnes van het BIVV valt te verwachten dat we tegen Sint Juttemis van alle onheil zijn verlost zonder dat iemand zich ooit beledigd of aangesproken hoefde te voelen.

Wat nieuw, Europees onderzoek nu aantoont is dus dat bij zware ongevallen de Belgische bestuurders het vaakst in min of meer beschonken toestand achter het stuur worden aangetroffen. Men mag nu niet zeggen dat dat de schuld van het BIVV is natuurlijk, maar duidelijk lijkt dat de halfzachte aanpak die werd ontworpen voor de wat oudere verkeersdeelnemer — een groep die met een harde aanpak niet bereikt zou worden, meende Scheers — bijzonder weinig vruchten heeft afgeworpen. Maar, nogmaals, dat krijg je als je in je campagnes de indruk wekt dat één en dezelfde wet door verschillende groepen geheel anders ingevuld mag worden. Het succes van de BOB-campagne waarop Scheers zich beriep, geldt alleen het concept als een soort exportwaar, niet de daadwerkelijke resultaten die ermee worden behaald als het gaat om de verkeersveiligheid.

Het voordeel van kritiek leveren op zoiets als het BIVV is dat men al heel snel door de concrete situatie op de weg in het gelijk wordt gesteld. Voor wat het waard is.

Terug naar DS Weekblad. De volgende passage in het editoriaal trok mijn aandacht. 'In DS Weekblad willen we journalistiek brengen waarvan wij vinden dat we die moeten maken,' schrijven Karel Verhoeven en Bart Sturtewagen, de twee hoofdredacteuren van De Standaard. En ze vervolgen:

Journalistiek met een langere adem. Reportages waarvoor we ruim de tijd nemen. Portretten van hoofdrolspelers waarin we belichten wat nog niet aan de oppervlakte kwam. Pakkend geschreven stukken die laten voelen hoe ons leven en onze maatschappij aan het veranderen zijn en hoe interessant dat is. Fotografie van de beste fotografen uit binnen- en buitenland. Kortom: journalistiek waarvan u voelt dat u die móét gelezen en bekeken hebben.

Dat klinkt loffelijk en is het ook, alleen vroeg ik me af of wat hier wordt geformuleerd niet de doelstelling is of zou moeten zijn van elke zichzelf respecterende krant. Betekent het feit dat deze voor waardevolle journalistiek allemaal nogal vanzelfsprekende doelstellingen expliciet worden geformuleerd voor het weekblad misschien dat men diezelfde doelstellingen voor de dagelijkse krant laat varen? Dan is er niks gewonnen. Integendeel.

Bladerend en lezend in het weekblad viel me bovendien op dat er eigenlijk geen stukken instaan die voorheen niet in de krant voorkwamen. Het interview met Brusselmans had zomaar in DSL kunnen staan, waar men van een potje human interest immers niet vies is en al veel vaker het interview gebruikte als excuus om reflectie op het boek achterwege te kunnen laten, of in het beste geval: ondergeschikt te maken aan dat interview. Gaan de interviews nu uit DSL verdwijnen? En het gesprek tussen David Van Reybrouck en Bart De Wever was ook niet iets wat eerder in de reguliere krant niet had kunnen staan. Je vraagt je af wat er voor die reguliere krant dan overblijft.

Dat gesprek vond ik overigens al bij al nogal tam. Ik was eerlijk gezegd wat verbaasd dat Van Reybrouck zich zo liet meetrekken in wat al steeds het ultieme rookgordijn van De Wever en de NVA is geweest: dat gezeur over nationalisme en nationale identiteit. Het is precies datgene waarmee de NVA de kiezer het gevoel geeft dat er een alternatief bestaat voor de wereld 'zoals ze nu eenmaal is', en waarmee ze dus de indruk wekt aan authentieke politiek te doen. Het maakt de partij aantrekkelijk voor veel kiezers, die het machteloze gevoel dat ze niets te zeggen hebben graag tegengesproken willen zien door populisten die zeggen dat het met hen aan het roer allemaal helemaal anders zal zijn. Inspelen op de anti-Waalse gevoelens is binnen de Vlaamse context dan een handigheidje. Maar het nationalistische verhaal wordt alleen maar gebruikt als dekmantel voor een keiharde neoliberale politiek — die juist een verhevigde voortzetting is van 'de wereld zoals ze is' —, een politiek die de Vlaming niet alleen van die vervelende, zogeheten 'luie' en 'potverterende' Walen verlost, maar ook van een heel deel van de Vlaamse samenleving dat het blijkbaar niet verdient om er deel van uit te maken — anders waren ze niet werkeloos, immers, haalden ze hun taalachterstand wel in, trokken ze geen uitkering. Nergens gaat Van Reybrouck op die kwestie in. En ik moet daaraan toevoegen: nergens dwingen Ruud Goossens en Wouter Van Driessche, de interviewers van dienst, Van Reybrouck of De Wever om dat te doen.

En Van Reybrouck verzuimt ook om dat nationalisme bij De Wever op een andere manier door te prikken. Nu De Wever zelf al bij herhaling heeft toegegeven dat het idee van een statische Vlaamse identiteit een waanidee is en in die zin leentjebuur speelt bij de meer postmoderne, zelfs kosmopolitisch te noemen opvatting dat de identiteit een mentale constructie is, is hij buitengewoon dubbelzinnig over wat die constructie in het geval van de Vlaming dan wel zou zijn. Het is ineens nattevingerwerk geworden, waarbij je de ene keer het idee hebt dat het inderdaad om vaandelzwaaiende, geüniformeerde bedevaarders gaat, en de andere keer dat het zo'n vaart niet loopt. Vazallen van De Wever droppen hier en daar weinig overtuigende bommetjes in culturele middens, maar ook daaruit wordt alleen duidelijk dat het totaal van 'de' Vlaamse cultuur zoals ze zich op dit moment toont (in de succesrijke Vlaamse film, in dans, in theater, in literatuur — kortom: als wat er in Vlaanderen op dit moment wordt gemaakt) eerder als anti-Vlaams wordt gepercipieerd. Zodat toch weer de indruk ontstaat dat de NVA een soort cultureel handvest in de la heeft liggen dat na de machtsovername tot een reeks voorschriften zal blijken uit te groeien.

En dan is er de mijns inziens toch wat tragische vergissing die Van Reybrouck begaat, wanneer hij stelt dat er eigenlijk een verbod zou moeten komen op vergelijkingen met de jaren dertig. Dat is een impliciete verwijzing naar het waardevolle boekje van Rob Riemen, De eeuwige terugkeer van het fascisme (2010), waarin Riemen, uitgaande van de opmars van de PVV in Nederland, een groot aantal parallellen trekt met wat in het Interbellum al aan uiterst zinvolle reflectie op de toenmalige processen werd geschreven. Wat het fascisme werkelijk was, wist men al lang voordat de Tweede Wereldoorlog er zijn definitieve gezicht aan gaf. En dat was niet per se dat van Hitler (die, het is al vaker opgemerkt, toch zorgwekkend vaak in tamelijk slappe documentaires op de VRT opduikt als interessante historische figuur); het is wat Hitler mogelijk maakte en in de ogen van velen zelfs noodzakelijk.

Het lijkt wel alsof Van Reybrouck met die jaren dertig niet erg vertrouwd is, anders zou hij toch met minder dédain over die parallellen spreken. Hij zou ze in ieder geval niet enkel op het conto van 'goedbetaalde hoogopgeleiden' schrijven. En dan nog: diezelfde hoogopgeleiden hebben voor de Tweede Wereldoorlog met recht en reden gewaarschuwd voor wat op dat moment in de maak was. De gedachte dat je te rade zou moeten gaan bij de vox populi lijkt me toch nog steeds wat al te naïef als je alleen al ziet waartoe afstemming op die stem in de massamedia leidt. Hij moet dringend 'Opstand der horden' nog eens lezen, hoe bedaagd het taalgebruik daarvan tegenwoordig ook aandoet. Al vrees ik dat lezing van dat boek zijn G1000 plannen ernstig in gevaar zou kunnen brengen — die democratie bij loting die hij aan het opzetten is.

Het gaat me er hier niet om Van Reybrouck in de hoek te zetten. Verre van. Het is maar dat ik mij in dat gesprek door hem niet werkelijk vertegenwoordigd voelde als het gaat om weerwerk te bieden aan zoiets als de NVA en het daarmee verbonden gedachtegoed. Dat was teleurstellend. Hij was te aardig voor zijn oude studiegenoot en de interviewers waren veel te aardig voor de beide gesprekspartners. Het heeft ook weinig zin, zoals ongetwijfeld zeer tot tevredenheid van De Wever gebeurde (die hoefde het niet eens zelf te doen), om links zo in een hoek te drummen als hier gebeurde. Dat links veel dingen heeft laten liggen, dat ze een zware verantwoordelijkheid draagt voor haar eigen malaise, laat onverlet dat ze uiteindelijk een beter verhaal heeft dan rechts en extreemrechts. Ik zou Van Reybrouck wel eens over Tony Judt willen horen…

Ten slotte: Daniëlle Serdijn werd als signaliste met een recenserend karakter ontslagen bij Opzij. Tiens. En die hoofdredactrice mag blijven of wa?

Signalementen met recenserend karakter

2011-08-25T14:03:48+02:00

Het duurde even, maar gisteren had De Standaard het berichtje ook: de uitglijder van Daniëlle Serdijn in Opzij, die je ook gewoon een uitglijder van Opzij kunt noemen, als het al een uitglijder is. De kwestie is op diverse websites, in HP/De Tijd — het blad dat ermee op de proppen kwam — en in sommige andere kranten inmiddels uitvoerig becommentarieerd, en even, heel even leek het alsof er oprechte verontwaardiging was over dit soort praktijken.

Die dus misschien niet eens een uitglijder zijn. 'Signalementen met een recenserend karakter', noemt Opzij-hoofdredactrice Margriet van der Linden zo'n tekstje dat Serdijn vervaardigde. Je vraagt je af wie ze tegenwoordig allemaal hoofdredacteur maken. Een signalement is in de veelheid van het (over)aanbod sowieso al normerend. Als auteur mag je tegenwoordig al heel blij zijn als je in, zo op het oog, tamelijk lukraak samengestelde lijstjes met overzichten van te verschijnen boeken voorkomt. Die lijstjes bestaan gewoonlijk uit de usual suspects (auteurs die goed liggen bij de media), aangevuld met wat hypes van het moment. Wie daar in voorkomt heeft in de komende maanden van het hyperkorte, hijgerige literaire seizoen alvast een streepje voor. Bij dergelijke lijstjes sterretjes gaan zetten, erover spreken als 'signalementen met een recenserend karakter' is domweg geen verstand hebben van de werking van je eigen medium.

Wat het misschien wel (ik zou bijna zeggen: ten overvloede) duidelijk maakt, is dat de literaire dag- en weekbladkritiek zo goed als dood is (ik heb het dan niet over de kritiek in De Leeswolf of over de websites waar nog volop aan literatuurkritiek wordt gedaan). Misschien dat De Groene Amsterdammer nog een laatste toevluchtsoord van die specifieke dag- en weekbladkritiek mag heten, en natuurlijk zijn er hier en daar nog steeds recensenten bezig die de moeite van het lezen waard zijn — bijvoorbeeld recensenten die weigeren om hun waardering uit te drukken in het zetten van sterretjes (om vervolgens bij het nalezen van hun stuk in de krant te ontdekken dat de redactie dan maar op basis van zijn of haar stuk een inschatting heeft gemaakt van het aantal sterretjes, want ze blijken er toch gewoon onder te staan). Dat de belangen van de literaire recensent en die van het medium waarin die recensies plachten en soms nog plegen te verschijnen in de loop der jaren steeds verder uit elkaar zijn komen te liggen, is eenvoudig vast te stellen (literair (ver)nieuw(end) tegenover literair nieuws, bijvoorbeeld). Dat dit bij een aantal dag- en weekbladen ook zo zijn weerslag heeft gehad op de recrutering van nieuwe recensenten is moeilijk aan te tonen, maar laat ik zeggen dat Serdijn blijkbaar van een generatie is die zich gemakkelijker voegt naar de in se commerciële belangen van de media waarvoor ze werkt dan een generatie daarvoor. Ik weet niet of ze zelf ooit gereflecteerd heeft op de onontwarbare kluwen van belangen waarbinnen niet alleen haar signalementen met recenserend karakter, maar ook haar overige recensies functioneren. Het feit dat ze het begin van commotie zelf wegwuift door te verwijzen naar wat nu eenmaal courant is, ook al is het dan niet chic ('verdient het geen schoonheidsprijs', zoals het gebruikelijke eufemisme luidt) doet toch eerder vermoeden van niet.

Die commotie zelf komt natuurlijk uit kringen die manmoedig een inmiddels naïeve, zij het nobele visie op literatuurkritiek staande houden — al vinden we in die kringen op menig hoofd een pakje boter (zie ondergetekende). Als we het over literaire kritiek hebben, doelen we daarmee meestal op een inmiddels eeuwenoude praktijk van betekenisgeving en kwaliteitstoekenning — precies dezelfde praktijk die bijvoorbeeld de beide letterenfondsen van de lage landen voorstaan wanneer ze hun werkbeurzen uitdelen. Het is in bepaalde kringen mode geworden om te beweren dat kwaliteit als zodanig niet bestaat — een postmodern adagium dat door neoliberale geesten die verder weinig tot niets met het postmodernistische gedachtengoed op hebben vaak wordt gebruikt om nog maar weer eens een aanval op het subsidiesysteem te openen en er de 'wetmatigheid van de markt' als enig juist beslissingscriterium tegenover te stellen (we weten al sinds Keynes dat er aan de markt weinig wetmatigs te ontdekken valt en dat het om willekeur en het meer barbaarse recht van de sterkste gaat). Maar hoe heilzaam enige postmodernistische problematisering van overgeleverde waarden en waarheden ook is, uiteindelijk is de beslissende weeffout in dat soort denken dat het veel te absolutistisch is en niet zelden leidt tot een ongezond soort verisme dat juist de afwezigheid van welke waarheid dan ook maar haast dwingend voorschrijft.

Binnen de traditie van de literaire betekenisgeving valt er over kwaliteit wel degelijk te praten, en om daarover mee te praten is er kennis nodig van die traditie. Én het besef dat volgens een steriel absoluut waarheidsstreven kwaliteit als zodanig misschien niet bestaat, maar dat we er op heel veel vlakken in het leven (en niet alleen op het vlak van de literatuur) niet onderuit komen om aan zaken kwaliteit toe te kennen. Dat we ons daarbij (sinds het postmodernisme) bewust zijn van de vooronderstellingen op grond waarvan we dat doen en ons (misschien) moreel verplicht voelen die vooronderstellingen te expliciteren en te verdedigen tegenover die van anderen, lijkt mij een goede zaak. Het is de enige manier waarop er van 'democratisering van de kunst' sprake kan zijn — niet het 'meeste stemmen gelden' dat leidt tot smakeloze middelmaat aangestuurd door commerciële belangen waar de meesten geen zicht op hebben; maar de eigen vooronderstellingen begrijpen als een voorstel tot betekenisgeving en kwaliteitstoekenning.

In kranten en weekbladen is daarvoor geen ruimte meer. Men is er niet in geïnteresseerd. Het hele achterliggende model waarbinnen literatuur een van de principiële beschavingsmechanismen binnen onze samenleving was, wordt hoogstens nog lippendienst bewezen — bijvoorbeeld door middel van die nog net in stand gehouden boekenbijlages, of door schrijvers als opiniemakers aan het woord te laten (zie ondergetekende). Uiteindelijk verkoopt zo'n krant die recensies niet vanwege de interessante vooronderstellingen, de sociale en politieke implicaties die ze hebben, de ideologische overwegingen die ermee gepaard gaan — allemaal zaken die van literatuur iets maken met een vanzelfsprekend maatschappelijk belang en gewicht — maar is het kwaliteitsbegrip zelf in de cultuursector van de krant afgevlakt tot louter consumentenadvies. Het is daarom dat ik in Rekto:verso een pleidooi hield voor het schrijven van positieve recensies. 'Alle boeken deze week in DSL: vijf sterren!' Veel verschil met Opzij's signalementen met recenserend karakter is er dan natuurlijk niet meer, al mag je hopen dat de stukken qua signalement net wat langer zijn dan de flaptekstblurblengte van Serdijns stukje in Opzij. Maar in ieder geval vermijd je op die manier dat iemand zich geroepen voelt 'maar' drie sterren te geven en zo van zijn signalement gewoon een negatief consumentenadvies maakt en feitelijk aan broodroof doet.

De rest is rouw.

Over het BIVV

2011-07-02T11:32:49+02:00

Vandaag in De Standaard een stukje over een kwestie die ik al langer eens wilde behandelen. Alleen bleek me bij het schrijven ervan dat ik veel verder wilde gaan dan én format én de directe aanleiding toelieten. Ik was al begonnen aan een essay waarin ik De Mens In Zijn Auto als metafoor voor De Mens Tout Court zag. Als men iets over de menselijke natuur te weten wil komen, volstaat het om naar zijn gedrag in het verkeer te kijken. Het egocentrisme, het machogedrag, de algehele geldingsdrang (ook van vrouwen) — het doet zich vrijwel onmiddellijk voor zodra mensen het portier van hun auto dichtslaan. Juist dat gedrag leek mij het bewijs dat het neo-liberalisme een vorm van barbarij vertegenwoordigde.

Ik geef toe, de sprong is wat groot, maar ik wilde eigenlijk schrijven dat het BIVV zich meer als een beschavingsinstituut moest opstellen, als een morele waakhond zelfs, die het beestachtige in de mens moet beteugelen. De gedragingen in het verkeer laten mooi zien wat er gebeurt wanneer je mensen het idee geeft dat ze vrij zijn. Er is niemand, zo schreef ik in mijn opzetje, die werkelijk begaan is met het verkeer in het algemeen; men is alleen begaan met zichzelf en eist te allen tijde ruim baan. De file is de schuld van de ander, en wie de grootste auto heeft, heeft voorrang. Dat is in se wat het neo-liberalisme van de Dalrymple- en De Wever-snit voorstaat: het algemeen belang wijkt op vrijwel elk terrein voor het particuliere belang.

Het was me vrij snel duidelijk dat dit voor een opiniebijdrage in De Standaard wat te ver zou voeren. Waarna ik me beperkte tot onderstaande:

OPINIE

Belgisch Instituut Voor Vaagheid

zaterdag 02 juli 2011, 05u00
Auteur:

‘I Bob You' is er weer zo eentje, zegt MARC REUGEBRINK: een sensibiliseringscampagne zoals een onderwijzer die het hippietijdperk nog heeft meegemaakt ze zou bedenken. Terwijl het agressieve gedrag van veel weggebruikers om een zonder meer duidelijke en zelfs harde aanpak vraagt.

Ik vraag het me soms vertwijfeld af: welke campagne heeft het Belgisch Instituut Voor Verkeersveiligheid (BIVV) destijds gevoerd om iedereen in België zo gek te krijgen dat ze allemaal stoppen zodra een voetganger nog maar aanstalten maakt om op een zebrapad over te steken? Waar je, bijvoorbeeld, in Amsterdam midden op een zogeheten ‘voetgangersoversteekplaats' zonder pardon wordt geschept, inclusief eventuele buggy of rollator, hoef je in België maar één klein teentje op een zebrapad te zetten en hele karavanen auto's komen tot stilstand. Hoe, vraag ik u, heeft het BIVV dat ooit voor elkaar gekregen?

Ik stel de vraag omdat stoppen voor een zebrapad ongeveer de enige verkeersregel lijkt te zijn waaraan de gemiddelde Belg zich houdt. De richtingaanwijzer gebruikt men alleen als bij het draaien aan het stuur de vinger toevallig langs het hendeltje schampt, en dus niet om ruimschoots van tevoren aan medeweggebruikers te laten zien wat men van plan is. Voorrang van rechts? Geen hond die weet dat die regel sinds 1 maart 2007 is veranderd en dat je verplicht bent om voorrang te verlenen aan verkeer van rechts, ook als dat verkeer stilstaat. Ik zwijg over gezwalk vanwege gsm- of alcoholgebruik, of over laagvliegers binnen en buiten de bebouwde kom.

Dat de weginrichting in dit land nog dateert uit de tijd dat er op een steenweg om de tien minuten één Ford Model T passeerde, helpt ook al niet mee om de algemene chaos van het Belgische verkeer wat te beteugelen: op drukke kruispunten geen aparte verkeerslichten voor afslaand verkeer bijvoorbeeld, zodat er altijd immense files ontstaan, waarbij men dan ook nog eens verzuimt om elkaar ‘voorlangs' te kruisen, maar in plaats daarvan ‘overlangs' kruist en elkaar zo muurvast zet.

Boe!

Het is niet dat het BIVV aan een aantal van deze zaken niet iets probeert te doen (aan een aantal andere hoegenaamd niets overigens), maar dan toch meestal met campagnes die – in tegenstelling tot die voor stoppen bij zebrapaden – totaal niet werken. Sterker nog: sommige van die campagnes zijn zo onduidelijk dat ze op zich een gevaar voor de verkeersveiligheid opleveren. Ik ben al geregeld van mijn rijbaan afgeweken, omdat ik poogde te achterhalen wat er precies bedoeld kon zijn met de posters waarop een auto als spook verkleed ‘boe' roept. Iets met motorrijders, begreep ik uiteindelijk, veelplegers van snelheidsovertredingen overigens, mij niet alleen links inhalend met de snelheid van het licht, maar ook dikwijls rechts. Ik heb niet het gevoel dat ík als automobilist het spook ben, maar dat zij de fantomen zijn die telkens uit het niets opduiken. Ik word niet alleen afgeleid door de vaagheid van die posters, ik voel me bovendien gekrenkt in mijn rechtvaardigheidsgevoel: hier worden kamikazepiloten als zwakke weggebruikers voorgesteld.

Zo slaat het BIVV wel vaker de plank mis en lijkt het bovendien niet werkelijk te begrijpen waar het om gaat. ‘Bellen achter het stuur leidt je af', zo luidde een andere, weinig indruk makende slogan op alweer een erg onduidelijke poster. Echt waar? Ik denk dat al die over de weg zwalkende bellers dat allang weten, maar dat het ze niet kan schelen. Dáár gaat het om. In de huidige campagne komen we al iets dichter in de buurt: een gsm die als een revolver wordt vastgehouden. Inderdaad, wie belt tijdens het rijden, maar ook wie te hard rijdt, en uiteraard wie dronken achter het stuur zit, verandert zijn auto (niet zijn gsm natuurlijk) in een (moord)wapen. Dergelijke overtredingen moeten niet onder de verkeerswet vallen, maar onder het strafrecht.

Bob!

Het BIVV lijkt te vaak op een onderwijzer die de hippietijd nog heeft meegemaakt en die in zijn vrije tijd bij het kampvuur op een gitaar tokkelt: halfzachte, vage, als ludiek bedoelde boodschappen waarin hooguit ‘foei toch' tegen zware overtreders wordt gezegd. Snelheidsovertreders lachen met een meiske dat vanaf een poster zegt niet van snelle jongens te houden. Je moest ongeveer zestien zijn om daarvan destijds onder de indruk te zijn. Ik bijvoorbeeld wilde niets met dat meisje en scheurde lekker door. Beste BIVV, snelheidsovertreders moeten verplicht in hun ondergoed voor enige uren op de smalste middenberm van de drukste snelweg van het land worden vastgebonden, zodat ze bij iedere passerende auto aan den lijve ervaren hoe godvergeten hard er gejakkerd wordt. Maak daar eens een poster van.

Ook het ‘I Bob You' waarmee men de stroom alcohol-gerelateerde ongevallen aan het begin van het festivalseizoen wil indammen is weer van een halfzachtheid die geen zoden aan de dijk zet. Mensen zijn niet zo nobel als ze zich voordoen. Iedereen die autorijdt weet dat van zichzelf. Van het honingzoete I love you, waaraan hier wordt gerefereerd, is in het verkeer zelden sprake. Het is meer Fuck you.

Beu!

Het wordt tijd dat het BIVV zich daar eens rekenschap van geeft. Sensibilisering van chauffeurs betekent niet dat je gevoelig of ludiek moet zijn, maar duidelijk en zelfs hard.

Intussen in De Leeswolf: Reinout Verbeke

2011-06-23T09:58:27+02:00

In het alweer enige tijd geleden verschenen nummer van De Leeswolf schreef ik over Reinout Verbeke (en Reinout met Nevenwerking). Ik was de dichter zelf al eens tegengekomen bij een boekpresentatie van De Bezige Bij Antwerpen in De Vooruit in Gent, toen ook zijn bundel boven het doopvont werd gehouden. Ik vond zijn poging poëzie en pop met elkaar te verbinden meteen interessant en wat ik die avond van de bij de bundel geleverde cd zoal hoorde, maakte me alleen maar nog wat nieuwsgieriger. Uiteindelijk schreef ik onderstaande recensie (in De Leeswolf, jrg. 17, nr. 5, p. 350).

Het mooiste verraad

Poëzie: het is taal tussen muziek en betekenis, zo is vaak gezegd, iets tussen roes en redenering in. Want er is ritme en klank en sommige klankgedichten mogen bijzonder geslaagd heten in wat ondanks de betekenisloosheid toch een zekere betekenis suggereert. Omgekeerd ontlenen bijvoorbeeld leerdichten of politieke poëzie een meerwaarde aan de zich bijna van de inhoud loszingende muzikaliteit (denk aan Luceberts ‘Minnebrief aan onze gemartelde bruid Indonesia’).

Maar poëzie blijkt ook vaak genoeg toch steeds weer net iets anders te zijn dan muziek. Sommige liedjesschrijvers begaan de fout hun teksten uit te geven als was het poëzie — in een boek zonder muzikale begeleiding. Meestal verkruimelen de songteksten tot flauwiteiten of zelfs banaliteiten, iets wat mét muziek zelden stoort. En de korte opvlucht van de rappoëzie liet ook al zien dat wat op een podium met beats en bas goed werkt, niet per se op papier overeind blijft.

Wat wel vaak goed werkt is poëzie met muzikale begeleiding. Diana Ozon trad jarenlang op met een celliste; Vinkenoog deed het met Spinvis; de gebroeders Peter en Stefan Hertmans brengen sinds enige tijd een programma waarbij de speciaal daarvoor gecomponeerde muziek precies is toegesneden op de teksten. Maar ook dan gaat het toch steeds vooral om begeleiding.

Dat lijkt me niet de inzet te zijn van Reinout met Nevenwerking, een project van Reinout Verbeke. Verbeke debuteerde onlangs met de bundel De achterkant van flatgebouwen en daarbij zat ook een cd met 12 nummers. Op zich corresponderen die nummers met 12 van de in het totaal 33 gedichten in de bundel, en het feit dat Verbeke hier de cd bij de bundel voegt maakt dat de poëzie hier blijkbaar dan toch als het voornaamste wordt beschouwd. Verbeke had ook alleen de cd uit kunnen brengen en zijn gedichten als vooral songteksten kunnen presenteren. De gedichten waarmee de nummers op de cd zijn gemaakt worden namelijk soms in functie van de muziek wat aangepast, al gaat het daarbij vooral om herhalingen van regels en een enkele keer om de weglating van een woord. En hoewel Verbeke de teksten meestal gewoon uitspreekt, laat hij zich hier en daar verleiden tot zang. Je hebt de indruk dat Verbeke hier nummers (songs) heeft willen maken van wat daarnaast ook nog eens gewoon gedichten in de bundel zijn en blijven.

Maar gaat dat? Eigenlijk niet. De meerlagigheid en taligheid van de gedichten maakt ze vaak als songtekst ongeschikt, althans toch in het genre muziek waarvoor Reinout met Nevenwerking koos. Rock ’n roll zou ik het niet meteen willen noemen. Evenmin sluit het aan bij wat Bob Dylan of Leonard Cohen in het verleden hebben gedaan, musici wier teksten vaak tot de poëzie worden gerekend. Het zit meer in het alternatieve/indie-genre en dat maakt dat ik toch vooral het gevoel heb te luisteren naar de botsing van twee verschillende communicatiesystemen die elk op zich wel werken, maar niet samen. Op zich kan zo’n botsing interessant zijn, maar ik heb uiteindelijk toch het gevoel dat Verbeke’s poëzie zich voor dit soort muziek niet leent. Of misschien hoor ik te duidelijk dat de poëzie er eerst was, dat tekst en muziek niet samen zijn geconcipieerd — het één (de muziek) zich hier en daar wellicht wel naar de poëzie heeft geplooid, maar eigenlijk nooit werkelijk andersom. De botsing blijft bij herbeluisteren voor mij niet interessant genoeg.

De bundel intussen, is een haast klassiek te noemen debuutbundel. Klassiek vooral omdat het een paar typische ‘credo-gedichten’ bevat — gedichten waarin de dichter zijn bedoelingen met poëzie, zo niet zijn visie op de bedoelingen van poëzie überhaupt, op papier heeft gezet. ‘Het geluid van het gedicht’, zo heet het openingsgedicht, en daarin wordt de Australische liervogel opgevoerd: een vogel die perfect geluiden uit de omgeving kan imiteren: de zang van andere vogels, maar ook het geluid van een kettingzaag (er is een beroemd YouTube-filmpje waarop het beestje te zien is). Vermoedelijk refereert Verbeke’s gedicht aan dit filmpje, om dan verrassend te besluiten met: “Het geluid van het gedicht / is de liervogel die de dood / op zijn stembanden heeft gezet”.

Het gedicht is voor Verbeke de kruising tussen de dingen, mensen en hun verdwijnen en opgaan in de taal: “Taal is ons mooiste verraad / want het woord verkruimelt op vrijdag / tot twee adjectieven in nat gras // En jij / opgespannen als ik // wij gaan in hun lege plekken liggen”, heet het in ‘Net voor de grasmachine’. Het is in die kruising dat het gedicht de achterkant van al het zichtbare en meetbare openbaart. Het is de plek waar vloeibaar wordt wat vast lijkt te liggen, zoals in de afdeling ‘Manieren van water’. In die afdeling is ook het titelgedicht van de bundel opgenomen: “Aan de achterkant van flatgebouwen / heerst wederzijdsheid van kijken, loeren / we elkaar uit het koraal. We vinden er / onze vinnen als vanouds”.

Het is een mooi verraad, inderdaad. De meeste gedichten laten in hun schriftuur duidelijk zien hoe wat ze beschrijven pas in dat schrijven zelf ontstaat, of het daarbij nu om lichamelijke lust gaat of om de meer aan in memoriams herinnerende, prachtige vader-gedichten in de afdeling ‘Vadermin’. Sommige gedichten combineren archeologie met evolutie en verraden zo iets van Verbeke’s achtergrond (hij is redacteur van het wetenschapsblad Eos). Maar overal gaat het om dynamiek, beweging, verandering van het een in het ander. Als dat nou toch ook nog eens in combinatie met de muziek zou willen lukken…

Reinout Verbeke, De achterkant van flatgebouwen. Met cd van Reinout met Nevenwerking. De Bezige Bij Antwerpen, Antwerpen 2011.

Slut Walks - Walk On

2011-06-22T00:35:48+02:00

Als je iets over feminisme schrijft, kun je wat verwachten. Op het forum op de website van De Standaard zelf vielen de reacties op mijn stuk me nog mee. Maar op Facebook werd meteen de toon gezet door Vrouwenraad Vzw: bij de link naar het stuk stond: 'SLUTWALKS: verwarrende boodschap, zegt een man'. Nou, dan weet je het wel. Een man. Daar hoeft men niets van te verwachten. En in de reacties daar was er een aantal vrouwen inderdaad nogal aangebrand. Iemand wilde 'recht van antwoord' zelfs, iets waarop men alleen recht heeft wanneer men met naam en toenaam onheus wordt bejegend. Uit een aantal reacties bleek me vooral dat vrouwen al even slecht lezen als mannen wanneer ze het waas voor de ogen krijgen.

In de weekendkrant schreef Tom Naegels zijn wekelijkse column ook over de Slut Walks en over mijn opiniestuk. En vandaag stond er in De Standaard een open brief aan mij van Celia Ledoux (hier, of in ongeredigeerde vorm op haar weblog). Het zou een eindeloos heen en weer worden als ik daarop opnieuw in de vorm van een opiniebijdrage zou antwoorden, maar haar brief bevat toch een aantal onjuistheden en aannames die ik wilde rechtzetten. Ik heb getracht dat op haar weblog zelf te doen, maar die staat alleen in lengte beperkte reacties toe. Vandaar dat ik mijn antwoord op haar brief dan hier maar publiceer, met op haar weblog een verwijzing.

Beste Celia Ledoux,

Omdat de krant een medium voor nieuwsvoorziening is, hebben de Slut Walks inmiddels voor de krant hun grootste aantrekkingskracht verloren: er was de berichtgeving vorige week, er was mijn opiniestuk, er was zaterdag nog een column van Tom Naegels die mij bijviel en de kwestie nog wat uitbreidde, en vandaag is er uw stuk. Voor de krant is het daarmee wel afgelopen, voorlopig toch. En dat kan ik billijken.

Toch wil ik u nog antwoorden, en dat doe ik dan hier. Dat heeft het voordeel dat ik me qua aantal woorden niet echt hoef in te houden.

Laat ik eerst een paar misverstanden uit de weg ruimen. Over de intentie van de Slut Walks kan ook wat mij betreft geen misverstand bestaan: geen vrouw vraagt erom aangerand of, erger, verkracht te worden, zoals ook geen homoseksueel erom vraagt in elkaar geslagen te worden. En ook een schrijver als ik vindt dat hij het recht heeft voor zijn mening uit te komen zonder gemolesteerd te worden — het zal u misschien verbazen, maar zo evident is dat laatste niet (de laatste tijd zelfs steeds minder). De boodschap van mijn opiniestukje was dus nadrukkelijk niet een herhaling van uitspraken van die hansworst uit Canada, laat staan een vergoelijking van een stelletje klootzakken dat zich ten onrechte ook in mijn naam voor man uitgeeft. Niemand vraagt ooit zelf om in zijn lichamelijke integriteit aangetast te worden.

Dat is één.

Dan: u meent dat ik in de jaren zeventig ‘een zeker trauma’ heb opgelopen. Dat valt erg mee. De passage in mijn stuk was — het stond er ook met zoveel woorden — lichtelijk overdreven en bovendien niet zonder ironie geschreven. Maar het jaartal is toch niet onbelangrijk: ik werd in die jaren volwassen en dat betekende dat voor mij de gelijkberechtiging van mannen en vrouwen een vanzelfsprekendheid was en sinds die tijd ook altijd is geweest. Zoals ook homoseksualiteit voor mij nooit dat ‘tegennatuurlijke’ heeft gehad dat diverse religies en gemeenschappen er vandaag de dag nog steeds in menen te moeten zien. We leefden toentertijd in ‘linkse’ tijden. Onze vooruitstrevendheid, onze kritische zin jegens overleefde waarheden, jegens ‘het systeem’ zelfs (voor minder deden we het niet) — het sprak allemaal wel vanzelf. En dus ook de gelijkberechtiging van man en vrouw. We spraken zelfs over ‘gelijkheid’ van man en vrouw.

Dat die gelijkberechtiging in de alledaagse maatschappelijk praktijk nog steeds geen vanzelfsprekendheid is, vind ik (vermoedelijk juist vanwege mijn leeftijd en achtergrond) telkens weer shockerend. Geen gelijk loon bij gelijke arbeid, weinig mogelijkheden om in leidinggevende posities terecht te komen — maar vooral: geen positieve evolutie in de richting van een arbeidsmoraal die het mogelijk maakt dát vrouwen op de werkvloer de gelijke van de man kunnen zijn. De emancipatie van de vrouw kan niet slagen als de man niet mee-emancipeert. Het is een bonmot van de schrijver Pol Hoste: dat hij erg voor feminisme is, ‘vooral voor mannen’.

Of ik 'van nature' het respect voor de lichamelijk integriteit van vrouwen zou hebben, valt moeilijk te zeggen. De evolutionaire psychologie die zo populair is bij hele volksstammen pepert mij immers in dat ik als man ‘een jager’ ben die zijn zaad in zoveel mogelijk akkers wil planten en dat men het mij dientengevolge onmogelijk kan kwalijk nemen als ik respectloos zou omgaan met wat we dan zeker ‘vrouwenvlees’ moeten noemen. Maar laten we zeggen dat voor mijn meer door de cultuur bepaalde deel sinds die zo ‘progessieve’ jaren zeventig geldt dat die integriteit heilig is en moet zijn (ik heb trouwens nooit iets opgehad met die zich als wetenschap afficherende onzin van de evolutionaire psychologie en zie dat zowel mannen als vrouwen haar gebruiken om de eigen verantwoordelijkheid te ontlopen).

Dat is twee.

Dan nog een derde, hiermee samenhangend misverstand dat ik graag wil ophelderen. Juist het van jongsaf aan vertrouwd zijn met het gegeven dat vrouwen de dingen anders zien dan mannen, heeft gemaakt dat ik ook altijd begrepen heb dat er tussen de mannelijke en vrouwelijke seksualiteit een verschil bestaat. U verslikt zich opnieuw in mijn ironie wanneer u veronderstelt dat ik als man graag met bijvoorbeeld mijn bilspleet te koop wil lopen. Ik schreef alleen maar dat ALS vrouwen ons — ons mannen — op dezelfde manier als seksuele wezens zouden zien als wij de vrouwen zien, mannen allang de dan natuurlijk mannelijke variant van verleidelijke kledij zouden dragen. Maar dat die mannen dan ook wat minder puriteins zouden reageren wanneer ze daar op werden aangesproken. Het woordje ALS is hier wel van enig belang, toch. In ieder geval maakt de voorstelling van de onsmakelijke bouwvakkersspleet als summum van aantrekkelijkheid voor vrouwen geen deel uit van mijn (dan inderdaad) ‘ontspoorde seksuele Utopia’. Wel integendeel. Ik ben zelfs erg voor vestimentaire voorschriften voor mannen: geen korte broeken, géén sandalen en over het affront van de naakte man met alléén zijn sokken nog aan zullen we het maar helemaal niet hebben. Mij lijkt het dat daar enkele fundamentele mensenrechten geschonden worden.

U geeft in uw stuk een ander recept: mannen zijn het meest sexy ‘wanneer ze zelfvertrouwen uitstralen in een frisgewassen, verzorgd, niet-exhibitionistisch uiterlijk’ en ‘als ze met aandacht en niet al te demonstratieve sensualiteit weten te veroveren’. Natuurlijk is ook dat een te strak plaatje zegt u, net als mijn schets van de aantrekkingskracht van het decolleté.

Nou…

Het punt is dat wat u hier als aantrekkelijk voor vrouwen schetst voor de gemiddelde man meteen heel erg ingewikkeld en duister klinkt. Zelfvertrouwen — ja, maar daar speelt een vrouw nu juist vaak een niet geringe rol in. Persoonlijke hygiëne is behapbaar, lijkt me. Maar bij ‘verzorgd’ ben ik alweer bezorgd. Waar moet ik te rade om te weten wat de vrouw van vandaag de dag ‘verzorgd’ noemt. Dat is niet per se geschoren. Gepoetste tanden wel, denk ik. Maar welke kleding gaat daarvoor door? U weet toch dat het vaak de vrouwen zijn die de mannen aankleden? Dat de gemiddelde man zelfs in een ouderwetse ‘herenmodezaak’ nog het gevoel heeft dat hij zich op het gebied van de vrouw begeeft, en dat de mannelijke verkoper tegen hem samenspant met de andere sekse? Onder (gemiddelde) mannen wordt het toch nog steeds wat merkwaardig gevonden als je er blijk van geeft op de hoogte te zijn met wat dit seizoen weer voor ‘verzorgd’ doorgaat en zelf de nodige prospectie op dat vlak doet — dit ondanks verschuivingen die min of meer tot de mannelijke ‘natuur’ zijn gaan behoren, zoals deodorantgebruik (in de jaren zeventig onder ‘ons jongens’ nog een discussiepunt) of een luchtje op (dat gold toentertijd nog als ronduit verwijfd — en ondanks alle gelijkheid: dat wilde je als jongen van de gestoofde pot natuurlijk nu ook weer niet zijn). En dan is er dus nog die ‘niet al te demonstratieve sensualiteit’ waarmee wij jullie aandachtig moeten veroveren.

Zelfs als ik het karikaturale ervan in aanmerking neem, heb ik bij zoiets toch het gevoel dat u, dames, wel héél veel noten op uw zang heeft. Wij hebben aan uw borsten en heupen, uw benen en uw poep voldoende — enfin in het karikaturale plaatje dan toch. Want ja, ook voor ons geldt dat het innerlijk ons moet aanstaan, dat ogen niet alleen reclameblaadjesmooi moeten zijn, maar vooral mooi worden door wat ze uitstralen, door wat een vrouw aan persoonlijkheid heeft, kortom, en dan zelfs zo belangrijk worden dat het er opeens niks meer toe doet als de dame in kwestie niet de volgens modebladen of pornoindustrie perfecte maten blijkt te hebben. (Het is misschien nieuws voor u, maar mannen beminnen vrouwen níét alleen via seks en seksualiteit). Als we dat innerlijk weglaten hebben wij ook aan onze mannelijke seksualiteit genoeg, maar kunnen we ons ook de moeite van het scheren of niet-scheren, het dragen van de juiste, niet-exhibitionistische kleren en vooral van het tentoonspreiden van niet-demonstratieve sensualiteit bij het aandachtig, maar zo beschouwd meteen dodelijk vermoeiende veroveren besparen. Het heet masturbatie.

Daar heeft u het ook, zij het in meer bedekte termen over. ‘Seksualiteit kunnen vrouwen — in tegenstelling tot wat u beweert — best op hun eentje beleven’, schrijft u. Natuurlijk. We kunnen met de razendsnelle wetenschappelijke ontwikkelingen op het vlak van fertiliteit het seksueel verkeer tussen mannen en vrouwen zelfs helemaal afschaffen en elk op onze eigen kamertjes tot onze intense zelfbevrediging met onszelf blijven spelen. Maar het gaat er niet om dat je seksualiteit niet op jezelf kunt beleven (ik heb nergens gezegd dat dat niet zou kunnen); het gaat erom dat die seksualiteit niet van jezelf alleen ís. Vrouwen definiëren zichzelf als seksuele wezens tegenover de buitenwereld, als wezens die bijvoorbeeld respectvol, met aandacht veroverd willen worden — en voor zover het daarbij om heteroseksuelen gaat: in de eerste plaats door mannen. Je kunt nu zeggen dat die definitie vooral de mannelijke blik verraadt, of beter: het mannelijk verlangen. Als dat al zo is dan is het een vooral door vrouwen zelf geïnternaliseerde mannelijke blik waarop een hele industrie van en voor vrouwen is gebaseerd, en waaraan ze — na het tuinbroekenfeminisme, om het zo maar even te noemen — zelfs hun waardigheid ontlenen, niet alleen tegenover de man, maar ook tegenover de seksegenoot. Het enige wat ik in mijn stuk heb gezegd is dat ik als man mijzelf ook wel graag tegenover vrouwen als een seksueel wezen zou willen definiëren, omdat ik dat namelijk evenzeer ben. Maar zelfs uw behulpzame omschrijving van zo-even helpt mij en vele andere mannen niet verder om erachter te komen wat u nu precies van ons verwacht. Niet de bouwvakkersspleet in ieder geval. En als ik de jammerlijke exemplaren van mijn eigen geslacht zie waarmee sommige vrouwen langs de straat wandelen, denk ik nog wel eens aan een liedje van Joe Jackson, ‘Is She Really Going Out With Him’: Pretty women out walking with gorillas down my street. Er is van uw verlangens werkelijk geen hoogte te krijgen, mevrouw! En gelooft u mij: ik zou het heel graag anders zien.

Dat brengt me terug naar de kern van mijn probleem met de Slut Walks.

Ik woon in een buurt waar het merendeel van de bewoners niet vanzelf voor Belg, laat staan voor Vlaming doorgaat. Wat mij aan die buurtbewoners altijd het meest heeft gestoord, is het idiote machismo van het mannelijk deel van de bevolking. Ik behoor niet tot diegenen die van mening zijn dat de multiculturele samenleving ‘mislukt’ is — een opvatting die aan niets bijdraagt. Maar ik heb multiculturaliteit wel altijd in de eerste plaats begrepen als conflict: de vooronderstellingen van de ene tegenover die van de andere cultuur. Toch heb ik me in mijn buurt eerst moeten aanpassen aan het mij wezensvreemde machismo van de mannetjesputters om bij hen respect af te dwingen, zodat ik eindelijk aan de orde kon stellen wat ik ze te zeggen had: dat het om drie uur ’s nachts wel eens een keer stil mocht zijn. Gelukkig heb ik mijn postuur mee. Maar het stuit me tegen de (brede) borst dat ik me moet voordoen als iemand die fysiek geweld niet zou schuwen om een gesprek te kunnen beginnen.

Ik had natuurlijk ook mijn broek kunnen laten zakken en met een lintmeter in de hand mijn opponenten om een vergelijkend warenonderzoek kunnen vragen. Met mijn Germaanse voorkomen acht ik mij op dat punt tegenover mijn buurtbewoners niet meteen kansloos en je hoeft dan tenminste verder niet te argumenteren.

Wat ik daarmee vooral wil zeggen, is dat ik uw belangrijkste argument voor de slettenmars als meest geëigende protestvorm onacceptabel vind. U schrijft dat de Slut Walk nog het enige protestmiddel is voor vrouwen die niet, als u of ik, kunnen schrijven. En al konden ze dat wel, ze worden ‘minder serieus genomen’, stelt u. Ze kunnen eigenlijk alleen hun lichaam inzetten. Ik word ineens nieuwsgierig of het mannen die niet kunnen schrijven en minder serieus genomen worden, ook is toegestaan om vanuit hun machteloosheid hun lichaam in te zetten. Ik heb de indruk dat veel niet-schrijvende mannen (buurtbewoners of niet) dat nu juist al veel te veel doen en dat dat nu precies is wat vrouwen (en mannen die wél kunnen schrijven) hier aanklagen.

De slettenmars gaat als zodanig juist iedere discussie uit de weg. Zoals mannen vrouwen louter als ‘sletten’ zouden zien, zo krijgen die mannen nu een koekje van eigen deeg: ze zijn louter agressieve verkrachters. Dat schiet niet op omdat het in beide gevallen ver naast de waarheid is. Zo sluiten mannen en vrouwen zich in zichzelf op en dat leidt gewoonlijk tot weinig meer dan toogpraat. Terwijl het gaat om de botsing tussen verwachtingen, niet om het wegstrepen ervan. Het gaat me er bij mijn buurtbewoners immers ook niet om hun vaak door religieuze ideeën geïnspireerde vooronderstellingen, die mij wezensvreemd zijn, integraal te veroordelen; het gaat mij erom er de mijne tegenover te stellen en vervolgens met de verschillen om te gaan.

Tot slot: ik heb een dochter. Nog een klein meisje, maar toch al zowat zeven jaar oud. Ik denk dat ik als vader die noch haar seksualiteit wil hypothekeren noch haar in dat opzicht in zeven sloten tegelijk wil laten lopen, juist voortdurend bezig ben met wat onze seksualiteit, die van mannen én vrouwen, allemaal aan voetangels en klemmen met zich meebrengt. Reductie van mannen tot agressieve verkrachters helpt hier evenmin als aansporingen aan haar adres zich nu al als schoolpleinsletje te gaan kleden en gedragen. Het is het moeilijke dat daartussen ligt waar het om gaat.

Met respect, dank voor uw reactie, en met beslist ongeschoren benen,

Marc Reugebrink

Vandaag in De Standaard

2011-06-16T12:24:38+02:00

Seksualiteit is niet van vrouwen alleen

Emancipatiestrijd of oorlog tussen de seksen?

donderdag 16 juni 2011
Auteur:

BEWAAR E-MAIL

De slettenmarsen plaatsen MARC REUGEBRINK voor een dilemma: waarom kunnen vrouwen mannen niet evengoed als seksuele wezens zien?

Het zit er weer bovenarms op tussen de seksen. Boze schaars geklede vrouwen gaan de straat op om te protesteren tegen het feit dat hun kleding hen in de ogen van mannen tot lustobjecten maakt. Enfin, er is een halfbakken Canadese agent geweest die maar weer eens de achterlijke redenering bovenhaalde dat vrouwen die zich als 'sletten' kleden, erom vragen verkracht te worden. Het is zoiets als zeggen dat mannen die wapens dragen (bijvoorbeeld politieagenten) erom vragen neergeschoten te worden. Terecht loopt men te hoop tegen de culpabilisering van de slachtoffers van verkrachting. Daar zijn al indringende films over gemaakt - Jody Foster in The Accused uit 1988 bijvoorbeeld - en het blijft noodzakelijk er altijd opnieuw tegen te ageren. Daarover geen discussie. Maar of deSlut Walk nu wel zo'n geëigend middel is?

Bh, bikinilijn, boerka...

Vroeger verbrandden geëmancipeerde vrouwen hun bh's of ontblootten ze in het kader van de legalisering van abortus hun buik om mee te delen dat ze daar eigen baas waren. Voor het overige droegen ze tuinbroeken en wijde truien, omdat ze voor de dooie dood niet wilden doorgaan voor de stoeipoezen die ze volgens henzelf in de ogen van mannen altijd onmiddellijk werden. Sommige diehards hielden op met epileren, schoren hun benen niet meer, hun oksels niet, en van een bikinilijn kon men bij zoveel wildgroei met goed fatsoen eigenlijk niet eens meer spreken. Van een boerka had toen nog nooit iemand gehoord, maar te vrezen valt dat de toenmalige generatie feministen zich massaal tot een dergelijke tentconstructie bekeerd zou hebben.

Het waren tijden waarin het feminisme mij als westerse, geseculariseerde en - naar ik zelf meende - van allerlei taboes bevrijde man nog wel enige angst in wist te boezemen. Het kostte weinig moeite om in te stemmen met de eis dat mannen en vrouwen gelijke rechten dienden te hebben, maar met die instemming alleen redde men het in de ogen van de feministen niet. Ze hadden het op ons pietje voorzien. Het feit dat dit aanhangsel bij het zien van ronding en glooiing, bolling en bil de neiging had in beweging te komen, maakte ons als man al schuldig. Onze opwinding, hoe licht ook, was in feite een vorm van geweld jegens vrouwen, zo werd ons te verstaan gegeven. Ik overdrijf een beetje, maar toch niet heel erg veel.

U begrijpt, ik was zielsgelukkig en vooral erg opgelucht toen feministen zelf op hun kledingvoorschriften terugkwamen en verkondigden dat sexy kledij niet per se in tegenspraak was met de waardigheid van de vrouw. Die waardigheid werd zelfs voor een deel in die seksualiteit gesitueerd. Om niet te zeggen dat vrouw-zijn vandaag de dag vaak, zij het uiteraard niet uitsluitend, als seksuele aantrekkelijkheid wordt gedefinieerd. Damesbladen staan er vol van. De hele mode-industrie is ervan doortrokken, en die wordt heus niet alleen door mannen overeind gehouden. Er zijn na de feministen van weleer nog maar weinig vrouwen te vinden die per se uit de mode willen zijn.

Het ontslaat de verlichte man van een schuldgevoel wanneer hij zich, uitgenodigd door een diep decolleté, onwillekeurig een beetje vooroverbuigt. Of wanneer iets langbenigs zich voordoet op een terras. Of wanneer een kledingstuk dat in een ver verleden bekend stond als hotpants (ontworpen en gepropageerd door een vrouw overigens, aan wie ook de uitvinding van de minirok wordt toegeschreven) geheel vanzelf de aandacht vestigt op een fraai gevormd achterwerk. En hoewel in onze contreien het fluiten van bouwvakkers met te veel rughaar vaak door vrouwen als vervelend wordt ervaren - het compleet negeren van de vestimentaire uitnodiging de vrouw te zien als ook een seksueel wezen wordt toch niet zelden als een belediging ervaren. Seks is dus wel degelijk de bedoeling.

...en bouwvakkersspleet

In die zin is de boodschap die de vrouwen nu met hun Slut Walks geven op zijn minst wat verwarrend. Het lijkt wel alsof men het alleenrecht op de eigen seksualiteit claimt, met uitsluiting van de wijze waarop een man zijn seksualiteit beleeft. 'Wij zijn baas over ons lijf en beleven ook onze seksualiteit op onze manier', zo stelt men. Jawel dames, dat doen wij ook, alleen lijkt het ons iets wat je op zijn minst met zijn tweeën doet, en daar hoort in een heteroseksuele setting iemand van het andere geslacht bij. Als vrouwen ons op dezelfde manier als seksuele wezens zouden zien als wij hen, en bijvoorbeeld wat wazig zouden worden bij het zien van de bouwvakkersspleet - ik maak me sterk dat wij kerels allang in broeken liepen die maar de helft van onze dan natuurlijk keurig geschoren billen zouden bedekken.

Dat staat natuurlijk los van de vraag of we het dan ook prettig zouden vinden als er door deze of gene naar hartenlust in geknepen werd. Maar het lijkt me dat we toch niet de vergissing zouden begaan de neiging van eventueel grijpgrage vrouwen (al eens zo'n roedel huisvrouwen gezien bij een optreden van de Chippendales?) met zoveel morele verontwaardiging te veroordelen als nu gebeurt met de uitspraken van een domme politieman. Het is vooral tegen die domheid dat we moeten protesteren, niet tegen het feit dat seksuele aantrekkingskracht een spel op gang trekt waarin eenieder zijn rol moet kunnen spelen. En ook iedereen 'ja' kan zeggen of 'nee', uiteraard.

Giorgio Vasta

2011-06-15T13:36:13+02:00

Lang gezwoegd op de recensie over dit boek, me onderwijl er maar weer eens over verbazend dat een boek als dit internationaal blijkbaar succes heeft. Ondanks wat reserves hier en daar: dat lijkt me volkomen terecht. Maar er is veel van dit soort, als moeilijk gekwalificeerde literatuur dat nog maar met moeite in de winkels raakt wegens de inschatting van vlotte verkopers dat het volslagen onverkoopbaar zou zijn en voor 'het grote publiek' of 'de gemiddelde lezer' totaal ongeschikt. Helaas mag aan het feit dat Vasta het wél goed doet geen enkele conclusie verbonden worden.

Ik nam tekst en opmaak over van De Reactor, waar het stuk net verscheen.

Het geweld van verlangen

Over De materiële tijd van Giorgio Vasta

Vertaald door Marieke van Laake

Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2011,
ISBN 9789028423480 / 319p.

‘Ik ben een ideologisch jongetje, geconcentreerd en fel, een niet-ironisch, anti-ironisch, weerspannig jongetje. Een niet-jongetje’. Het zijn de wat merkwaardige woorden van de ik-verteller uit Giorgio Vasta’s succesvolle debuutroman De materiële tijd. Een jongetje inderdaad. Elf jaar oud is hij, net als zijn vrienden Scarmiglia en Bocca. ‘Elfjarige lezers van de krant, luisteraars naar het tv-journaal. Het politieke nieuws. Geconcentreerd en schurend. Kritisch, somber.’ Hij omschrijft zichzelf en zijn vrienden als ‘abnormale preadolescenten’.

Daarmee trekt Vasta meteen wel een heel erg grote wissel op de willing suspension of disbelief bij de lezer, want het taalgebruik en de filosofische gedachtegangen van de personages, de verhevenheid van hun houding — ik kan het me voorstellen bij de intelligente en misdadige adolescenten die bijvoorbeeld Les-Faux-Monnayeurs van Gide bevolken, of bij de student Raskolnikov uit Dostojevski’s Misdaad en straf, en zelfs nog bij de in vergelijking met de vorige twee tamelijk onschuldige puber Holden Caulfield uit The Catcher in the Rye, maar niet bij de elfjarige jongetjes die Vasta hier opvoert. Niet dat elfjarige jongetjes de onschuld zelve zijn, maar tot het soort analyses dat de ik-verteller en zijn kameraden in dit boek maken, is geen elfjarige werkelijk in staat. Of het moest zijn dat we hier met drie wel zeer hoogbegaafde kinderen te maken hebben.

In een interview tijdens het laatste Passa Porta Festival (gepubliceerd in De Leeswolf jaargang 17, nummer 4) zei Vasta daarover tegen Frans Denissen dat hij de leeftijd bewust gekozen had ‘omdat die leeftijd een soort limbus is’. Er dienen zich veranderingen op lichamelijk vlak aan (zoals de ontluikende seksualiteit), en op cognitief vlak is er sprake ‘van de geleidelijke bewustwording van een symbolische dimensie’, zo zei hij. ‘Als ze vijftien of zestien geweest waren, hadden ze te veel volwassen trekken gehad om nog een eigen realiteit tegenover de “gangbare” te stellen’.

Ik weet niet precies welke boekjes over ontwikkelingspsychologie Vasta hier heeft geconsulteerd, maar bewustwording van de symbolische dimensie is er toch al wel wat vroeger. Een adolescent stelt misschien niet meer op dezelfde kinderlijke manier een eigen realiteit tegenover de gangbare , maar wat de ik-verteller, Scarmiglia en Bocca aan realiteit creëren heeft op zich niets kinderlijks meer. De voorwaardelijke wijs die meestal vooraf gaat aan de typische fomuleringen waarmee kinderen hun spel beginnen (‘Ik was de cowboy en jij de indiaan’), ontbreekt bij dit drietal volledig. Hun neiging de ‘eigen realiteit’ te verabsoluteren, hun gebrek aan relativeringsvermogen, is eerder puberaal dan kinderlijk.

IRONIE

Vasta creëert met zijn keuze voor deze ‘niet-jongetjes’ eigenlijk precies de — je zou kunnen zeggen: ironische – afstand waarvan zijn personages verlost willen worden. ‘Er is steeds meer ironie, te veel,’ stelt de ik-verteller,

die nieuwe Italiaanse ironie die op elk smoelwerk schittert, in elke zin, die elke dag tegen de ideologie vecht, haar kop verslindt; binnen een paar jaar zal er niets meer van de ideologie over zijn, zal de ironie onze enige hulpbron zijn en onze nederlaag, onze dwangbuis, en zullen we, teleurgesteld, allemaal op dezelfde ironisch-komische toon zijn afgestemd en precies weten hoe de aanzet van de grap moet zijn, wat de beste timing is, hoe we de allusie ineens kunnen neutraliseren en laten doodbloeden, altijd participerend en afwezig, spits en ontaard: gelaten.

Het is precies daartegen dat de drie jongetjes zich keren.

Dat maakt van hen op het eerste gezicht typisch hedendaagse personages. Post-postmodern, om het met een lelijk woord te zeggen. En de passage over de alomtegenwoordigheid van de ironie lijkt ook geheel toegesneden te zijn op onze eigen tijd. Men hoeft bijvoorbeeld wat Italië betreft alleen maar aan Berlusconi en zijn bunga-bunga-politiek te denken. Toch gaat het verhaal niet in eerste instantie over de huidige tijd. Het boek speelt in Palermo in 1978, het jaar waarin in Italië de christendemocratische politicus en voormalige premier van Italië Aldo Moro werd ontvoerd en gedood door de Rode Brigades. Het was één van ‘de loden jaren’, de anni di piombo, jaren waarin niet alleen de Rode Brigades maar ook de Rote Armee Fraktion en nog vele andere extreemlinkse terreurgroepen actief waren. Tegen die achtergrond lijkt een combinatie van anti-ironie en gerichtheid op de ideologie bij de personages automatisch te moeten uitlopen op een verhaal waarin de politieke radicalisering van in dit geval dus elfjarige jongetjes het hoofdonderwerp is.

MYTHOPOIETISCH

Dat blijkt maar zeer gedeeltelijk het geval te zijn. De drie jongens flirten inderdaad met het jargon dat de Rode Brigades in hun communiqués gebruiken. ‘Hun communiqués zijn ingewikkeld, hun zinnen lang en sterk. Zij zijn de enigen in Italië die zo schrijven’, zegt Scarmiglia, de meest ideologische van de drie. ‘Ze geven materie aan het immateriële’, voegt hij er later nog aan toe — en dat is precies wat er volgens hem moet gebeuren: de ‘droom’ moet ‘hard en geometrisch worden en op de ideologie gericht zijn’, meent hij.

Daarmee lijkt de gehate ironie gedefinieerd te worden als vooral een taalkwestie, als dat wat er kiert tussen taal en werkelijkheid, het lek tussen wat gezegd en wat gedaan wordt, tussen woord en betekenis. Het is vooral dat lek dat gedicht moet worden. Scarmiglia zoekt zijn heil via de Rode Brigades dan inderdaad vooral in een min of meer politieke dimensie, al is zijn droom vergeleken bij die van de Rode Brigades zelf eerder vaag, blijft hij beperkt tot verstoring en destructie van de bestaande orde zonder verdere bedoelingen. Voor de ik-verteller lijkt het niet om iets politieks te gaan, al laat hij zich aanvankelijk ver meevoeren door Scarmiglia’s betogen en plannen. Hij scheert zich kaal als blijkt dat Scarmiglia en ook Bocca dat hebben gedaan — iets wat op dat moment nog uitgelegd kan worden als reactie op een luizenplaag op school. Hij noemt zichzelf ‘kameraad Nimbus’ wanneer Scarmiglia zichzelf ‘kameraad Vlucht’ gaat noemen en Bocca zich herdoopt tot ‘kameraad Straal’. Hij doet mee met de kleine diefstallen die ze plegen op school, de vernielingen die ze op school aanrichten en ten slotte met brandstichting. En hij is meer dan medeplichtig wanneer hun gezamelijke logica hen er uiteindelijk toe brengt een medeleerling te ontvoeren, te martelen en te vermoorden — want dat is waartoe een en ander tot afschuw van de lezer uiteindelijk voert.

Maar zijn inzet is een andere. Zijn belang is niet politiek, maar eerder existentieel van aard. Haast terloops vernemen we dat zijn moeder, ‘Touw’ genoemd, een vrouw is die voortdurend angst heeft voor besmettelijke ziektes:

Touw die tegen me zegt dat ik niets moet aanraken, dat ik bij niemand te dicht in de buurt moet komen, dat ik hier moet blijven, achteraan, vooraan, die me streng aankijkt als ik een hond aai, want hij zal me in mijn hand bijten en in elke hond zit hondsdolheid, schuim en gekte, zoals in ijzer (…) de psychopathische bacterie zit, een micro-organisme dat ons haat, (…) en ijzer is overal.

Zijn vader noemt hij ‘Steen’, een man die voortdurend bijbelteksten over de Dag des Oordeels voorleest — en dan is er nog een broertje dat ‘Katoen’ wordt genoemd, een ‘niet-verbaal organisme’. Zelf is hij ‘mythopoietisch’, zoals een onderwijzeres hem ooit heeft genoemd, een ‘woordenproduceerder’ die het gevoel heeft dat taal een epidemie is ‘waaraan je niet moest proberen te ontkomen’. Hij heeft het over zijn ‘sterke wil tot taal’ en omschrijft taal als ‘koorts van de keel’. Elders stelt hij: ‘Het plezier om in de zinnen te verkeren. De inspanning. De angst om de zinnen te verlaten’.

Maar ondanks die angst is er wel het verlangen te genezen van datgene wat hem in en met taal infecteert, is er de behoefte aan eenduidigheid en helderheid. Dat uit zich aanvankelijk — en steeds onder invloed van Scarmiglia — in een ander gebruik van de taal. Met een in het Nederlands mooie dubbelzinnigheid zeggen de jongens dat zij in tegenstelling tot hun leeftijdsgenoten niet ‘dialectisch’ zijn, wat hier in de eerste plaats betekent dat zij niet het dialect spreken dat in hun woonplaats Palermo gebruikelijk is, maar Italiaans. ‘In het Italiaans praten (…), ingewikkeld praten, betekent voor ons weggaan’, stelt Scarmiglia, en de verteller voegt daar aan toe: ‘Weggaan door zinnen te bouwen. Je isoleren. Want de consequentie van onze manier van uitdrukken (…) is dat onze klasgenoten ons niet meer herkennen.’ Zo kunnen ze door te praten weggaan uit Palermo.

Nog wat later ontwikkelen de jongens een geheel eigen taal, die ze ‘alfastil’ noemen. ‘Het gaat erom onze lichamen in ideogrammen te veranderen. Houdingen aan te nemen en die een betekenis toe te kennen. Op die manier creëren we een woordenlijst. Dan zullen we geen woorden meer met onze stem hoeven te zeggen want dat doen we dan met onze houding. En zinnen bouwen we door die houdingen met elkaar te verbinden’. Achterin het boek vindt men inderdaad een ‘geïllustreerd glossarium’ waarin de verschillende houdingen met hun betekenissen zijn afgebeeld.

VERLANGEN

Hoewel dit alles door Scarmiglia dus steeds in het politiek-ideologische wordt getrokken, lijkt het voor de ik-verteller meer te gaan om het verlangen om met taal uit de taal weg te raken, weg van de symbolische orde naar ‘het reële’ dat daarachter moet schuilen en dat door de taal ongrijpbaar blijft. Hij wordt verliefd op een doofstom meisje dat Wimbow heet:

God weet wat er met mijn leven gebeurt als ik zo doof wordt als nu en de wereld tot een spook, een skelet degradeert, en terwijl ik op de rand van de drempel sta, is daar, tussen de open kast en de witte bolheid van de ijskast (…) alleen zij maar, zij die oeroud en toekomstig is, gewijde melancholie en innerlijke brand en involutie, rampzalige val van de taal, harmonie en barbaarsheid, helderheid en mysterie, en duisternis en warboel en versmelting, magma, voeding, as.

Wimbow is voor de ik-verteller de beslissende factor in zowel de breuk met Scarmiglia en de politiek-ideologische invulling van zijn verlangen, als in de ontdekking van datgene waar het de ik-verteller eigenlijk altijd al om ging. Scarmiglia meent namelijk dat na de moord op een klasgenoot Wimbow het volgende slachtoffer dient te zijn. Het maakt dat de ik-verteller zich eindelijk van hem losmaakt. Bij diens vertoog had hij sowieso al steeds meer (verzwegen) bedenkingen.

Want Wimbow is zoiets als het ideogram van zijn verlangen. Daarmee afrekenen is niet mogelijk. Zoals Scarmiglia zich tot ‘politiek gevangene’ wil laten verklaren, zo is hij ‘een mythopoietisch gevangene’. Hij ontdekt zijn verlangen in het meisje, én de noodlottige onmogelijkheid om het te vervullen. Wimbow vertegenwoordigt de realiteit van zijn eigen menselijk tekort, van zijn eenzaamheid en die van zijn in zichzelf gevangen ouders en broertje. Ze is zijn verdriet. ‘Waarom flitst de taal nog op, als ik alleen maar de stilte zou willen ingaan, jouw stilte, en huilen, ophouden er alleen al behoefte aan te voelen, en huilen?’ zo vraagt hij zich af.

Daarmee legt Vasta iets op onze boterham dat misschien nog moeilijker te verteren is dan het gegeven dat elfjarige jongetjes tot gruwelen in staat zijn, of dat een verlangen naar maatschappelijke rechtvaardigheid tot extremisme kan leiden. Hij herleidt politieke aandriften tot existentiële benauwenis en vindt op de bodem van ons verlangen om daarvan verlost te worden de absolute rigoureusheid van een terrorist — of het nu gaat om het verlangen naar absolute rechtvaardigheid of om het verlangen het tekort in de liefde te overwinnen. De alfastil, zo zegt de verteller, was uiteindelijk niets meer ‘dan de zoveelste wanhopige taal waarin, voor mij, geen houding zit om liefde te zeggen, om te zeggen dat het alleen maar liefde was’. Het is dat wat aan De materiële tijd zijn werkelijke beklemming geeft. Het boek tracht een (taal)filosofisch probleem vlees en botten te geven (zoals in de bijbelteksten van de vaderfiguur). Het wil van zijn lezers hun eigen ideogram maken.

Juist daarom is het zo spijtig dat Vasta hier voor elfjarigen heeft gekozen. De taal is exuberant, meeslepend, poëtisch, bij vlagen hallucinerend, en juist als je als lezer helemaal lijkt op te gaan in het verhaal, loop je telkens weer tegen het vervreemdende gegeven aan dat dergelijke jongetjes tot dit verbale vuurwerk onmogelijk in staat zijn. Alsof hij ons ook in literatuur wilde ontzeggen wat ons (net als zijn personages) in het leven wordt onthouden.

In De Standaard

2011-05-22T15:47:01+02:00

Gisteren in De Standaard een meer lichtvoetige bijdrage aan wat je mijn bekommernis met de ondergeschoven positie van de literatuur in deze barre neo-liberale tijden zou kunnen noemen. Uiteraard ben ik niet naar Machelen-aan de Leie gefietst. Mijn aanpassing aan 's lands wijs is inmiddels zo ver gevorderd dat ik de ruim 20 kilometer gewoon per auto aflegde, onderwijl genietend van mijn walging over de lintbebouwing langs de N43 en me maar weer eens realiserend dat je Vlaanderen zoals het zichzelf wil zien alleen kunt waarnemen wanneer je op het juiste moment de juiste kant op kijkt.

Reve, anders bekeken

zaterdag 21 mei 2011

Als een dichter wordt geëerd in de publieke ruimte, met een vers dat royaal wordt gepresenteerd maar niet bijster zorgvuldig? Dan wil schrijver MARC REUGEBRINK wel naar Machelen-aan-de-Leie fietsen.

Machelen-aan-de-Leie heeft nu dus zijn eigen soap. Die draait rond de herdenkingsmuur voor Gerard Reve die als ‘poëtische decoratie' binnen het plan van de dorpskernvernieuwing werd geplaatst. Meer precies: die soap draait om het woordje ‘anders', het woord te veel in de tweede regel, ‘Er rest mij niets anders dan duisternis en Dood', van het in die muur gebeitelde gedicht. Het is iets waar ik wanhopig probeer niets achter te zoeken, al is de verleiding groot. ‘Anders' is te veel, ‘anders' moet doorgestreept, weggehakt. Hou me tegen of ik begin hier een betoog over het volkskarakter van de oer-Vlaming. Het is bijna te verleidelijk.

Maar niet terecht, natuurlijk. Machelen-aan-de-Leie huisvest ook het Raveelmuseum, gewijd aan een kunstenaar die het ‘andere' niet schuwt. En wie even rondwandelt in dit misschien net iets te aangeharkte dorp komt er ook nog de ‘Muur der verbeelding' van die kunstenaar tegen. Dat is weliswaar een werk met veel spiegels (men ziet zichzelf overal opduiken), maar om nu te zeggen dat ook Raveel het eigene boven het andere stelt, gaat toch wat te ver.

Het studiebureau van de gemeente maakt intussen overuren om het probleem van het woordje te veel op te lossen. Men had natuurlijk beter van tevoren wat meer tijd en aandacht besteed aan deze ‘poëtische decoratie'.

Die zo poëtisch niet is. Het is een muurtje. Een lelijk muurtje zelfs. Over het gedicht laat ik mij niet uit. Als men per se de schrijver met een metselwerkje wilde vereren, waren hier andere dingen mogelijk geweest, en zelfs betere.

Maar als eerbetoon aan de schrijver Gerard Reve lijkt me een en ander eigenlijk ook helemaal niet bedoeld. Een gemeentebestuur dat poëzie als decoratie gebruikt in het kader van dorpsvernieuwing kan sowieso van weinig affiniteit met literatuur verdacht worden. Als je het muurtje zo ziet, heb je de indruk dat die dorpskernvernieuwing het zwaarst heeft gewogen.

Het is niet Machelen dat hier Reve eert, maar Reve eert Machelen. Hij is bijna zoiets als een toeristische attractie: de zichzelf altijd als volksschrijver afficherende enfant terrible van weleer als welkome aanvulling op het beeld van Machelen als dorp waar kunstenaars zich thuis voelen. Reve samen met Raveel pal voor een imago waarvan in de rest van de vernieuwde en zich vernieuwende dorpskern geen spoor te vinden is. Meer iets ter ondersteuning van de plaatselijke middenstand dan een eerbetoon aan de schrijver die er neerstreek.

In die zin is dit muurtje met zijn woordje te veel haast een symbool voor het dedain dat bestuurders in het algemeen voor cultuur hebben. Het is dat er nog businessmodellen bestaan die de aanwezigheid van cultuur als een pluspunt voor het ondernemersklimaat zien, anders was zij allang van de begroting afgevoerd.

Om dat recht te doen, moet niet alleen het woordje ‘anders' uit het gedicht worden verwijderd, al dan niet door het uit de muur te kappen, zoals het studiebureau in een jolige bui bedacht. ‘Niets te verwachten, niets te hopen' – de beginregels van Reves gedicht hadden hier volstaan. De rest is een gapend gat.

In: De Standaard, 21 mei 2011.

Hilsenrath

2011-05-16T11:51:15+02:00

Het was om meerdere redenen een opmerkelijk bericht een paar weken terug: premier Erdogan van Turkije die een reusachtig beeld van Mehmet Aksoy in Kars laat afbreken omdat hij het 'monsterlijk' vindt én omdat het beeld islamitische heiligdommen zoals de moskee en graftombe van Seyyid Hassan El Harakani zou overschaduwen. Schaduw wierp het zeker, dat dertig meter hoge monument van vrede en broederschap — vrede en broederschap tussen het Turkse en Armeense volk welteverstaan.

Esthetische kwesties staan nooit op zichzelf…

Turkije weigert tot op de dag van vandaag de moord op honderdduizenden Armeniërs gedurende de Eerste Wereldoorlog als genocide te erkennen. De Turken in de rol van slachters. Vraag het de volkeren die er in de buurt wonen en iedereen zal met verhalen komen over de notoire wreedheid van de Turken, al schijnen de Koerden er ook wat van te kunnen (ja, en de Duitsers ook natuurlijk, en de Hollanders toen ze nog koloniën hadden, en de Belgen toen ze Leopold nog hadden en…). Maar zo staat het in de roman die Edgar Hilsenrath in 1989 over specifiek die Armeense genocide schreef: Das Märchen vom letzten Gedanken (vertaald als Het sprookje van de laatste gedachte). En juist dat beeld van Aksoy was als gebaar van verzoening bedoeld naar de Armeniërs, een handreiking aan een land waarmee tot voor kort (2009) geen diplomatieke betrekkingen bestonden.

Maar het is dus monsterlijk — en ja, vrede en broederschap mogen vooral geen schaduw werpen op islamitische heiligdommen. Ik als eenvoudige geseculariseerde boerenlul zou denken dat het voor die heiligdommen een eer is wanneer ze zich mogen koesteren in de schaduw van een monument dat het menselijke bovenaan wil plaatsen — gezien het feit dat een bepaald soort beleving van godsdienst tot op de dag van vandaag aanleiding geeft tot bloedvergieten. Maar dat is altijd buiten hen gerekend die zeggen hun godsdienst te vertegenwoordigen.

Edgar Hilsenrath

Hoe dat ook zij, over Hilsenraths roman schreef ik vorige maand voor De Leeswolf (jrg. 17, nr. 3, p. 171-173) en het stuk over die roman lijkt hier op zijn plaats.

Van grijns naar grimas

Op pagina 460 van Edgar Hilsenraths roman Het sprookje van de laatste gedachte (1989) staat iets wat je al lezend dan al enige tijd duidelijk was: ‘”En zo kunnen we alleen maar fantaseren over wat er is gebeurd,” zeg ik, de sprookjesverteller, tegen mijn schaduw. “Want soms zit er niets anders op dan de ultieme waarheid te zoeken in de fantasie.”’ Hilsenrath (1926) was er zich als holocaustoverlevende al eerder van bewust dat getuigenis afleggen van onvoorstelbare gruwel alleen lukt wanneer je een zekere distantie inbouwt: de distantie van de vorm. De waarheid wordt het best gediend met geloofwaardigheid. En geloofwaardigheid is een kwestie van vorm, van beheersing, van de juiste dosering. In zijn roman De nazi en de kapper (1971) koos hij zelfs voor satire om de holocaust in de verf te zetten — iets wat hem niet in dank werd afgenomen, uiteraard, net zomin als het al te harde realisme van Nacht, zijn debuutroman uit 1964.

En zo deed ook de keuze voor het sprookje in Het sprookje van de laatste gedachte de wenkbrauwen fronsen. Niet de concentratiekampen van de nazi’s staan hier centraal, maar de Armeense genocide. In de jaren 1915-1916 werden om en nabij anderhalf miljoen Armeniërs op last de Turkse regering vermoord, een feit dat heden ten dage in Turkije nog steeds hevig wordt betwist. Zozeer zelfs dat de uitgever van de Turkse vertaling van het boek acht maanden gevangenisstraf kreeg wegens belediging van de Turkse staat en het Turkse leger. Dat laatste zou je als een bewijs kunnen zien voor de effectiviteit van de door Hilsenrath gekozen vorm, al valt te verwachten dat elk verhaal waarin de woorden ‘Turkije’ en ‘Armeense genocide’ voorkomen voor leger en regering van Turkije reden is om zich beledigd te voelen.

De werkelijke reden waarom de gekozen vorm hier buitengewoon effectief is, heeft te maken met het gegeven dat in sprookjes zelfs de meest onwaarschijnlijke zaken als feit worden voorgesteld, of dan toch minstens als de beschrijving van hoe de wereld nu eenmaal in elkaar zit. Sprekende wolven en kannibalistische bejaarde vrouwtjes — niemand die zich er vragen bij stelt. Nu komen die in Hilsenraths roman niet voor, maar over de gebruiken, over regels, over manieren om de hand te lichten met die regels, over de wijze waarop uiteindelijk alles op een haast wetmatige manier willekeurig is (want afhankelijk van wie het voor het zeggen heeft), over de terloopsheid waarmee alles gebeurt en blijkbaar ook zonder al te veel drama wordt geaccepteerd als deel van het leven zoals het nu eenmaal is en ook altijd zal blijven — daarover komen we veel te weten.

Redenerend vanuit de eigen westerse vooronderstellingen is veel van wat Hilsenrath beschrijft absurd te noemen, en daardoor ook niet zelden geestig — al is dat in sommige gevallen dan weer een wat ongepast woord als je ziet waar het om gaat. Bijvoorbeeld over de vanzelfsprekendheid waarmee een kersverse, goed vetgemeste bruid door Koerden wordt geschaakt omdat de ouders van het bruidspaar de bruidsbelasting niet hebben afgedragen. Ze zal verkracht worden nog voordat de bruidegom haar heeft ontmaagd. En daarna vermoord. Dat is nu eenmaal zo. Tenzij de ouders alsnog met een stuk of honderd schapen over de brug komen. Die ze niet hebben. Vijftig hebben ze er misschien. Voor twintig krijgen ze de bruid levend, maar verkracht terug. Maar in dat geval is de eer van de bruidegom voor altijd geschonden, en die van zijn kinderen. En van zijn kindskinderen. Dan kan ze nog beter worden vermoord, eigenlijk. Zo gaat dat. Al loopt het in dit geval dan toch nog goed af.

Het sprookje van de laatste gedachte vertelt het verhaal van Wartan Kathisian, de vader van Thovma, met wie het boek begint. De laatste gedachte uit de titel is namelijk de gedachte die met de laatste angstkreet van de stervende Thovma naar buiten zweeft. Enig rekenwerk leert dat de roman dus eigenlijk in 1988 begint, 73 jaar nadat Thovma is geboren. Het is naar dat geboortejaar, 1915, dat die laatste gedachte, steeds in gezelschap van de sprookjesverteller, terugzweeft. Zij landt op een van de stadspoorten van de stad Bakir, ‘de stad van de duizend en één moskeeën’. Onder die stadspoort zijn enkele Armeniërs opgehangen: handwerkslieden, onschuldige burgers, máár Armeniërs. Dat is op dat moment al reden genoeg om gedood te worden.

Ook Thovma’s vader is door de autoriteiten gearresteerd. Maar hij wordt niet onmiddellijk ter dood gebracht. De autoriteiten hebben eerst nog andere plannen met hem. Wartan is opgepakt op het moment dat hij, na twintig jaar in Amerika gewoond te hebben, naar zijn geboortestreek terugkeerde om zijn bruid op te halen. Het toeval wil dat hij eerst een tussenstop maakte in Serajevo precies op het moment (28 juni 1914) dat Gavrilo Princip de Oostenrijkse kroonprins Franz Ferdinand vermoordt — zoals bekend: het startsein voor de Eerste Wereldoorlog. De autoriteiten van Bakir willen Wartan deze moord in de schoenen schuiven en het geheel op het conto brengen van ‘het Armeens Wereldkomplot’ — een door henzelf verzonnen samenzwering van Armeniërs die uit zouden zijn op de wereldheerschappij, of dan toch tenminste op de vernietiging van het Turkse rijk. De analogie met de ‘Protocollen van de wijzen van Sion’ ligt hier voor de hand.

De ondervraging van Wartan is opnieuw zodanig absurd dat het meermalen clownesk wordt. De wijze waarop de ondervragers tot waarheid omvormen wat zijzelf zonder meer erkennen als je reinste leugen, de wijze waarop die ‘waarheid’ vervolgens in de mond van de ondervraagde wordt gelegd — een Beckett, Pinter of Pinget had het niet zo kunnen verzinnen. Wartan wordt tot clown gemaakt. Hij wordt geconfronteerd met een werkelijkheid die zo ver naast de feiten is, dat hij haar onmogelijk kan begrijpen. Zoals een clown niet de stoel naar de tafel, maar de tafel naar de stoel schuift. Het is van een tragiek waarbij je onwillekeurig in de lach schiet.

Tegelijkertijd zet het je op een spoor naar wat misschien de meer verborgen bedoelingen van Hilsenrath met dit boek zijn geweest. Als zomaar een aanklacht tegen het Turkse volk lijkt het boek niet per se bedoeld te zijn. Wat opmerkelijk is, is dat hetgeen de Armeense genocide mogelijk maakte zo nauw verweven lijkt met de cultuur waarbinnen die plaatsvond. Het verhaal over de bruid en de bruidsbelasting — een verhaal dat losstaat van de genocide, maar gewoon een illustratie is van de wijze waarop de zaken gewoonlijk werden geregeld — verschilt qua absurditeit niet van de verhalen over de wijze waarop de Armeniërs met honderduizenden tegelijk over de kling werden gejaagd. Er zit logica in hoe het één het ander voortbracht, al is het een logica die mijlenver lijkt af te staan van de onze.

Wij, uit wat we de joods-christelijke cultuur noemen — wij blijven toch geneigd om de holocaust als een anomalie van onze cultuur te beschouwen, niet als iets wat ertoe behoort. Hilsenrath lijkt hier via de omweg van de Armeense genocide juist te willen zeggen hoezeer dat soort ontsporingen altijd deel uitmaken van de grondstructuur van de cultuur waarin ze optreden. Wat wij geneigd zijn absurd te vinden in en aan een andere cultuur en wat wij in onze eigen cultuur als anomalie beschouwen, is veel meer met onze cultuur verbonden dan we ons zelfs maar permitteren te denken. Niet voor niets legt Hilsenrath in zijn boek herhaaldelijk, zij het onopvallend, verbindingen met de praktijken van nazi-Duitsland. Er komen Duitsers voor in dit boek, die weliswaar hoofdschuddend, maar ook schouderophalend gadeslaan wat zich voordoet. En dan is er nog de bittere ironie van het slot van het boek: Wartan weet aan zijn ondervragers te ontkomen, raakt levensgevaarlijk gewond als hij tegen ieders advies in op zoek gaat naar zijn hoogzwangere vrouw, die dan inmiddels met honderdduizenden anderen door Turken en Koerden wordt opgejaagd (ze schenkt onderweg het leven aan Thovma, die wordt weggegeven). Wartan overleeft, zwerft na de Eerste Wereldoorlog door Europa, woont tijdens de Tweede Wereldoorlog in Zwitserland, trekt met een speciale pas naar Polen om iemand te helpen, en wordt daar bij vergissing opgepakt, afgevoerd naar een concentratiekamp en vergast.

De absurditeit van wat je de etnografische kant van de roman kunt noemen, geeft ons even het superieure gevoel dat we boven het beschrevene staan en er gemakkelijk over kunnen oordelen. Maar die absurditeit keert als een boemerang in ons eigen gezicht terug. Misschien juist omdat Hilsenrath het ons door de keuze voor het sprookje onmogelijk maakt om op onze typisch westerse manier verontwaardigd of ontsteld te zijn over wat we lezen, worden we hier als lezers zelf in de positie van de clown gedwongen. De lezer moet wat hij niet begrijpt accepteren als de realiteit. Of misschien is de lezer hier beiden: clown en toeschouwer, de om de absurditeit grinnikende toeschouwer die zijn grijns tot grimas voelt verstarren zodra tot hem doordringt dat er tussen dat absurde en zijn eigen gevoel voor normaliteit nauwelijks een afstand bestaat.

Edgar Hilsenrath, Het sprookje van de laatste gedachte. Vertaling Els Schippers. Anthos, Amsterdam 2010. 494 p.

Vandaag in De Standaard

2011-05-12T09:59:38+02:00

En alweer stuiten we erop, de verwarring tussen kwaliteit en kwantiteit: ‘Winnaar niet altijd bestseller’, zo kopte deze krant gisteren, en: ‘Kan Yves Petry de Nederlandse boekhandel overtuigen?’ In het huidige tijdsgewricht is dit dreigende taal. Voor je het weet besluit de organisatie van de Librisprijs dat niettegenstaande de bevindingen van de jury Petry dan toch niet ‘de juiste winnaar’ is geweest. En wie weet besluit ze dat er voortaan alleen nog Bekende Nederlanders, één excuustruus en één dito Vlaming in de jury mogen zitten. Zolang ze maar uit het milieu van het light entertainment komen, zodat het risico dat ze plotseling serieus over literatuur gaan praten tot een minimum wordt beperkt. Of deden ze zoiets alleen in de organisatie van wijlen de Gouden Uil?

Dat Yves Petry met De maagd Marino de Librisprijs heeft gewonnen kun je, zonder daarmee iets over de andere genomineerden te willen zeggen, gerust een triomf van de literatuur noemen. Petry is een schrijver die doordrongen is van het besef dat in literatuur vooral de stijl bepalend is voor de inhoud — hoezeer we inmiddels ook in een klimaat leven waarin ‘het verhaaltje’, ‘de anekdote’ of ‘het onderwerp’ blijkbaar bepalender zijn. De gedachte dat het in literatuur om ‘inhoud’ zou gaan, getuigt ‘van een volslagen onbegrip van wat literatuur is en zijn moet’, zo schreef Petry daarover ooit op een blog van de Volkskrant die hij na het winnen van de BNG-literatuurprijs voor De achterblijver (2006) een weeklang bijhield. En met de hem kenmerkende humor voegde hij daar aan toe: ‘Jawel, tolerante, ruimdenkende lezer: zijn móét’.

Hij overdreef ongetwijfeld. Petry is nooit een leverancier van enkel stijlbloempjes geweest. Integendeel, de zwaarste kritiek op zijn boeken was in het verleden dat hij te veel filosofeerde (het is ook nooit goed). Maar een literair schrijver is zich er meer dan bijvoorbeeld een journalist van bewust dat het ‘hoe’ van wat hij schrijft bepalend is voor het ‘wat’. ‘Zonder stijl is er geen avontuur, niet voor de lezer en zeker niet voor de schrijver’, aldus Petry. En een feit is dat wie met voorkennis van, of zelfs enkel vanwege de aanleiding aan De maagd Marino begint (het verhaal van de Duitser Armin Meiwes, die in maart 2001 Bernd Jürgen Brandes op diens eigen verzoek doodde en opat), een verhaal te lezen krijgt dat hij of zij op basis van die aanleiding niet had verwacht.

Wat zou het mooi zijn als nu na de bekroning juist het literaire aspect van Petry’s boek eens aan bod kon komen in plaats van het gebruikelijke gezever over verkoopcijfers en ‘de gemiddelde lezer’, die altijd wat schimmige, op basis van steekproeven en andere statistische fijnzinnigheden tot stand gekomen moloch waarmee de cijferaars van het boekbedrijf iedereen telkens weer de mond willen snoeren. Als er iets achter al die grote prijzen tevoorschijn komt, dan is het toch wel dat men het liefst heeft dat reeds bekende (lees: goed verkopende) schrijvers hem winnen. Onbekende winnaars krijgen steevast te horen dat het ‘niet goed is voor de boekhandel’ dat zij met de eer gingen lopen. Ze moeten — ook nu weer — blijkbaar onmiddellijk gekleineerd worden.

Het kan zijn dat De maagd Marino de honderdduizend niet haalt, maar de achterliggende gedachte dat het daarom dus ook onterecht bekroond zou zijn — al is er natuurlijk als puntje bij paaltje komt niemand die dat met zoveel woorden gezegd wil hebben — is misselijkmakend. Het laat zien hoezeer alleen nog de kwantiteit regeert in een wereldje dat het volgens de door haarzelf gehanteerde businessmodellen toch vooral van kwalitatieve ‘content’ moet hebben. In zowat elk model waarmee het boekbedrijf werkt, staat de schrijver vooraan. Zonder schrijver geen boek. Maar de verkoopafdelingen van de huidige monsteruitgeverijen zijn allang niet meer alleen bezig met het aan de man brengen van boeken. Ze zijn even hard bezig met druk zetten op de schrijver, omdat blijkbaar al op voorhand vaststaat wat wel en niet verkoopt. De auteur zou zich daar maar beter naar voegen.

Jury’s hebben de absolute wijsheid niet in pacht. Een andere jury had uit de 164 gelezen boeken mogelijk een andere winnaar gekozen. Maar voorlopig lijken de jury’s van de grote literaire prijzen nog steeds vooral een hinderpaal voor de bedoelingen van de sponsoren. Ik kan in het geval van De maagd Marino alleen maar hopen dat die schimmige ‘gemiddelde lezer’ de boekhouders van het boekbedrijf grandioos te kakken zet. Dat hij zich niet door deze feitelijk aartsconservatief denkende elite laat vertellen dat hij niet avontuurlijk is of laat voorschrijven wat hij wil lezen. De maagd Marino is niet alleen die ‘gemiddelde lezer’ waard, die lezer zelf is ook heus De maagd Marino waard.

In: De Standaard, 12 mei 2011

Vandaag in De Morgen

2011-05-04T10:21:55+02:00

Opvoeden is shoppen

Ouders sturen hun kinderen massaal naar de logopedist, schreef De Morgen gisteren. Alles voor ons kind, meer dan ooit.

Onze ouders wilden dat wij het beter hadden dan zij. En nu willen wij niet minder dan das Überkind. En alles wat dat bedreigt, dient uit de weg geruimd

Kent u die paniek ook? Uw baby schijt zeven kleuren stront en er is geen opvoedingsboekje te vinden waar in staat wat u nu precies moet doen. Drie kleuren, daar is nog wel wat over te vinden - maar zeven! En wat te doen als uw kind huilt? De vakliteratuur stelt dat u het in een dergelijk geval niet moet schudden - daar zijn de experts het wel over eens. Maar dan? In zijn sop gaar laten koken zou wellicht onherstelbare schade aan de kinderziel kunnen toebrengen. En het is ook niet de bedoeling dat u met toenemend ongeduld blijft vragen waarom het in godsnaam zit te janken. Om schijnbaar niks dan ook nog! Beter eens een afspraak maken met de kinderpsychiater. Voorkomen is beter dan genezen.

En dan: moet uw kleuter niet al een beugeltje? De tandarts vindt van wel, eigenlijk. Want stel u voor dat het later (later...!) één tand scheef heeft staan, of zo'n fietsenrek heeft - daar gaat zijn carrière! En nu we het daar toch over hebben: wat moeten we aan met dat koeterwaals en verkavelingsvlaams, om nog maar te zwijgen over die West-Vlaamse keelklanken? Tot de N-VA eenduidig heeft vastgesteld wat we precies onder 'het Vlaams' dienen te verstaan, lijkt het verstandig ons kind bij de logopedist toch alvast van de ergste spraakgebreken van ruraal Vlaanderen te verlossen. De logopedist vindt in ieder geval van wel.

Utopieën
Onze kinderen, de gasten, de kids, zoals het in bakfietskringen ook wel heet - we zijn er vandaag de dag meer dan ooit mee begaan. Geen kwaad woord over onze (groot)ouders. Die wilden vooral dat hun kinderen het beter zouden hebben dan zijzelf - en dat bedoelden ze materieel. Maar nu we het beter hebben, willen wij voor onze kinderen niets minder dan de perfectie. Wij willen das Überkind, zeg maar. Alles wat dat beeld ook maar enigszins bedreigt, dient uit de weg geruimd. Er zijn al ouders die naar de rechter stappen als hun kind op school een onvoldoende krijgt, of het advies een ander schooltype te kiezen.

Hoe komen we eigenlijk aan dat beeld van het perfecte kind? Ideaalbeelden hebben misschien niet altijd bestaan, maar zeker sinds Rousseau (1712-1778) is er een bloeiende handel in opvoedingsutopieën. Tot nu toe zijn we meestal ondanks die utopieën gewoon opgegroeid, misschien vooral omdat er naast pedagogen ook altijd, vooral moeders hebben bestaan (vaders doen nog maar recent mee). Opvoeden was ook gewoon een kwestie van tradities en instinct. Nee, dat ging niet altijd goed. Ouders gedroegen zich niet altijd even redelijk en al helemaal niet volgens de door wetenschappers, artsen, pedagogen en andere specialisten voorgeschreven regels. En nee, dat pakte ook niet altijd even goed uit. Maar het is een illusie te denken dat dat met al die professionele en therapeutische omkadering anders is.

Als al die opvoedingsutopieën uit het verleden ons iets hebben duidelijk gemaakt, dan is het wel dat ze, minstens voor een deel, modeverschijnselen waren. In de jaren zestig van de vorige eeuw wilden we kinderen die zich, bevrijd van de druk van traditionele waarden, tot 'mondige burgers' ontwikkelden. Maar die generatie vergat na het opruimen van de traditie zelf nieuwe waarden te formuleren. En daarmee leverde ze de opvoeding uit aan de markt. Er is niet werkelijk meer iets waarop we ons kunnen beroepen.

Met het gevolg dat het opvoeden zelf nu een kwestie van shoppen is geworden. Daarbij laten we ons leiden door wat goed in de markt ligt, of door wat ons als zodanig wordt voorgespiegeld door lieden die nog andere belangen hebben dan enkel de zuivere kinderziel. Daarom hebben zoveel kinderen ADHD. Of dyslexie. Dat sommige rilatineslikkers misschien ook domweg slecht opgevoede ettertjes zijn en anderen gewoon niet zo goed kunnen lezen, het past niet in het plaatje.

Hoe het dan moet? Het meest voor de hand liggende antwoord voldoet niet: terug naar vroeger. Het enige wat men als radeloze ouder doen kan, is zich bewust zijn van wat er gaande is en bijvoorbeeld met man en macht trachten de verdere vermarkting van onder meer het onderwijs een halt toe te roepen. Ik zie nog niet snel een partij die dat in haar programma heeft.

En verder is er nog uw instinct. Diep in uzelf weet u heus wel dat die zeven kleuren stront gezien de hippe hedendaagse babyvoeding die het kind tot zich nam, eigenlijk nog meevallen. Het hadden er nog veel meer kunnen zijn.

Uit het reservaat

2011-04-29T15:09:32+02:00

Inmiddels bereikte mij via via en ook via het kabinet van Vlaams minister van Leefmilieu, Natuur en Cultuur zelf de volledige tekst die Joke Schauvliege op 21 april tijdens 'De Staat van het Boek' heeft uitgesproken (ze is hier te downloaden). Daarin refereert ze inderdaad aan, zo blijkt nu, het opiniestuk dat ik begin deze maand in De Standaard publiceerde, maar niet zozeer om wat ik daar heb beweerd tegen te spreken, zoals mij eerder was gemeld door iemand die daar aanwezig was. Dat literatuur een steeds geringere rol speelt in de publieke ruimte en binnen het maatschappelijk debat, zoals ik (uiteraard zeker niet als eerste) in dat stuk stelde; dat literatuur niet langer het trotse middelpunt is van wat er nog resteert van het westerse cultuurideaal en naar een reservaat is verdreven — het zijn en waren voor mij feitelijkheden die, zo blijkt, de minister in haar lezing ook als zodanig erkent. 'De ontlezing, de verkoopcijfers van kookboeken en drukke Facebook-activiteiten — die de schrijvers zelfs van zich zelf aanklagen! (Komrij) — geven hem gedeeltelijk gelijk,' stelt ze refererend aan mijn opiniestuk. En ze vervolgt: 'Maar wat kunnen we en zullen we als overheid daaraan doen?'

Inderdaad is dat al sinds het idee van het literatuureservaat opdook de grote vraag: wat we er aan of er tegen kunnen doen. Ik werd er eigenlijk voor het eerst mee geconfronteerd in de persoon en opvattingen van Arnold Heumakers toen hij in 1990 gastcriticus was aan de Faculteit der Letteren in Groningen, waar ik werkte aan een dissertatie (u weet wel, zo'n proefschrift dat in een van de bij een laatste verhuizing niet meer, nooit meer uitgepakte verhuisdozen op zolder ligt te verstoffen: bijna 200 pagina's zijn het in mijn geval, inmiddels hopeloos achterhaald). Hij hield daar toen een drietal lezingen die later gebundeld werden in Onleefbare waarheden (De Prom, Baarn 1990) en verkondigde opvattingen waartegen ik hevig in het geweer kwam — onder andere in De Gids, jrg 157, 9, oktober 1994, P. 712-721, waarop Heumakers reageerde in De Gids, jrg. 158, 2, februari 1995, p. 92-96, en ik nog eens in De Gids, jrg. 158, 3, maart 1995, p. 240-244; in De inwijkeling bewerkte ik een en ander in een essay dat (net als mijn eerste Gids-bijdrage) 'Dichter tegen historicus' heette (p. 48-73).

Destijds vond ik zijn analyse van wat je de staat van de republiek der letteren zou kunnen noemen te veel gedacht vanuit het perspectief van de historicus die Heumakers van huis uit is. Een historicus staat altijd aan het einde van de geschiedenis die hij beschrijft, maar een schrijver staat altijd aan het begin van de geschiedenis die hij schrijven gaat, heb ik toen ongeveer geschreven. Voor Heumakers was literatuur vooral een historisch verschijnsel geworden, zo interpreteerde ik zijn standpunt. 'Daarmee wordt de gedachte dat literatuur een belangrijke rol speelt als een van de constituerende elementen van onze cultuur opgegeven', schreef ik; literatuur is voortaan wat zij is binnen een werkelijkheid die is wat zij is; ze is feitelijk post-literair.

Post-literair is de literatuur natuurlijk alleen wanneer je uit blijft gaan van het literatuurbegrip zoals we dat grofweg sinds de Romantiek hanteren, en dat is precies wat er nu al jarenlang botst. In de huidige werkelijkheid — pardon: in de huidige voorstellingen ervan — handhaaft het (romantische) literatuurbegrip zich alleen nog als het in feite overleefde restant van een wereldbeschouwing die we achter ons gelaten zouden hebben, die in ieder geval vandaag de dag zijn geldigheid heeft verloren. Wie dus dat in se romantische literatuurbegrip blijft verdedigen (en ikzelf en het merendeel van de schrijvers doen dat vandaag de dag nog steeds), verzet zich tegen de huidige (laten we zeggen: neo-liberale) voorstelling van de werkelijkheid.

Heumakers had het destijds, genuanceerder en specifieker, over een 'conglomeraat van waarden en praktijken waarop nog het beste het etiket utilitarisme kan worden geplakt. Een utilitarisme met als politiek gezicht de parlementaire democratie.' Bij die waarden en praktijken gaat het om de gerichtheid op nut, rendement, winstbejag, rationaliteit , efficiency en de weg van het midden, 'terwijl het democratische gezicht staat voor vrijheid, gelijkheid en wat in de praktijk misschien nog wel het belangrijkste is: machtsdeling', aldus Heumakers. Dat wat literatuur (sinds de Romantiek) voorstond — de nadruk op het heilige, soevereine, ongrijpbare en irrationele — was daarmee volgens Heumakers niet verdwenen, maar zou zich hebben teruggetrokken 'in het autonome domein van de literatuur, waar ze — door die autonomie beschermd — een kunstmatig leven zijn begonnen dat voortduurt tot op de dag van vandaag'. Onleefbare waarheden, met andere woorden. Het reservaat waarover het steeds gaat.

Misschien moet ik dat 'romantische literatuurbegrip' nog eens wat nader invullen en vooral nuanceren. Het is voor mij niet meteen verbonden met een specifieke poëtica, zoals woorden als 'heilig', 'soeverein', 'ongrijpbaar' en 'irrationeel' wel suggereren (we zitten dan toch vooral in de hoek van de avant-garde). Het gaat me denk ik zelfs minder om inhoud dan om het feit dat literatuur sinds de Romantiek een onmiskenbaar ideologisch karakter heeft. Anders gezegd: literatuur geeft sinds die tijd niet langer een objectieve, een van God gegeven werkelijkheid weer (de gedachte dat die zou bestaan wordt sinds die tijd immers — ook ver buiten de literatuur — als achterhaald beschouwd), maar desalniettemin is ze gericht op werkelijkheid. Ze projecteert (een gewenste) werkelijkheid. Nog anders: is niet alleen werkelijkheidsvoorstelling, maar ook werkelijkheidsvoorstel. In die zin staat ze altijd in een bepaalde verhouding tot de politieke en maatschappelijke werkelijkheid van de tijd waarin ze geschreven wordt. Dat kan negatief, kritisch zijn, maar dat hoeft niet per se. Er is vandaag de dag geen enkele werkelijke grond meer om de consumentistische literatuur, de literatuur die louter entertainment wil bieden en die schijnbaar naadloos aansluit bij het alomtegenwoordige marktdenken, van de literatuur in algemene zin uit te sluiten.

Een dergelijke invulling van wat ik het 'romantische literatuurbegrip' noem, maakt het wat makkelijker om na te denken over hoe ik me verhoud tot dat irrationele, ongrijpbare, heilige en soevereine dat volgens Heumakers (en veel anderen) het prerogatief van de kunst is, zij het tegen de prijs van haar onbeduidendheid in politiek-maatschappelijke zin: de kunstenaar die vrijelijk alles mag zeggen (in zijn kunst) en daarmee eigenlijk monddood wordt gemaakt, of zichzelf monddood maakt. Wat ik me namelijk al tijden afvraag is of precies dat irrationele etc. wel de invulling van de kunst en literatuur zou moeten zijn als ze in de huidige samenleving nog een rol van betekenis wil spelen. Ik zie een schrijver in de eerste plaats als een moralist — ook wanneer hij dat zelf niet zou willen zijn. De koudwatervrees in literaire en artistieke kringen voor juist dat morele aspect, spreekt wat mij betreft boekdelen. Voor mij heeft het geen pejoratieve bijklank, omdat ik dat moralistische niet opvat als uitdrukking van een moraal die op voorhand vastligt, maar als juist het zoeken naar morele begrenzing. Literatuur en kunst als uitdrukking van de bevrijding van een overleefde moraal — juist dat lijkt mij heden ten dage een overleefd concept geworden. Dat de literatuur van de negentiende en twintigste eeuw daar een belangrijke en ook noodzakelijke rol in heeft gespeeld, moge duidelijk zijn, maar juist die rol is nu uitgespeeld, zo is mijn indruk. Volgens mij moet literatuur niet langer streven naar negatie en het subversieve, maar moet het vanuit de feitelijke situatie waarin de moraal is vervangen door de zogenaamde moreel-neutrale principes van de markt weer op zoek naar wat ons begrenst.

Uiteraard is dit heel wat anders dan wat de minister van plan is wanneer ze stelt uit het reservaat te willen breken naar de rest van de wereld. Dat kan ook niet anders. Ze heeft het onder andere over het bevorderen van leesplezier, maar zolang dat wordt overgelaten aan didactici die plezier alleen definiëren als de weg van de minste weerstand, zet dat geen zoden aan de dijk. Ze neemt op dit punt zelfs een argument over van precies deze pedagoochemerds wanneer ze stelt dat kinderen en jongeren systematisch een aversie opdoen voor literatuur vanwege gedateerde leeslijsten die niet aansluiten bij hun leefwereld. Ze vergeet dat dit soort argumentatie alleen maar leidt tot nog meer bevordering van Harry Potter en aanverwanten, tot datgene wat marketeers verkoopbaar achten. Niets tegen Harry Potter, maar er is meer in de (belevings)wereld dan pubers door gladde commerçanten wordt voorgespiegeld en dan ze zelf voor mogelijk houden. Wie opvoedt moet niet bang zijn om te zeggen dat hij bepaalde dingen beter weet dan degene die hij opvoedt. Je moet ze dat ook niet allemaal vrijelijk laten kiezen, maar de moed hebben het op te leggen. Leesplezier staat niet los van de nodige basiskennis en houdt ook verband met leeservaring.

Verder gaat veel van wat ze zegt over 'de boekensector' — maar dat heeft maar zijdelings met literatuur te maken. Dat die boekensector zich niet per se voor literatuur sterk maakt, zien we nu al geruime tijd. Het gaat hier om de economische positionering van de boekenwereld — en tot nader order lijkt juist die invalshoek vooral verantwoordelijk voor een juist steeds verdergaande marginalisering van de literatuur.

Ik ben eigenlijk wel nieuwsgierig naar de slotbeschouwing die Tom Naegels op de Staat van het Boek uitgesproken zou hebben, een auteur immers die van meet af aan laveert tussen wat strenge avant-gardisten en verweesde esthetici van de literatuur eisen en wat de journalistiek ervan verwacht.

Ondertekening

2011-04-25T12:16:15+02:00

Ik heb iets ondertekend. Dat klinkt eenvoudiger dan het is. De tijd van eenduidige petities voor eenduidige zaken is al heel lang voorbij en daarmee ook de tijd van even doorbijten, flink zijn en instemmen. Zelfs over het lidmaatschap van PEN Vlaanderen moest ik even nadenken toen mij dat recentelijk werd aangeboden. Als lid zou ik immers te allen tijde het ideaal ‘van één mensheid die in vrede leeft in één wereld’ moeten verdedigen, aldus het PEN-charter. Nu wil ik dat wel. Graag zelfs. Wie niet? Wereldvrede is het verlangen van elke aspirant Miss België, Miss World en Miss Universe, dus waarom niet van mij? Maar is een dergelijk ideaal niet al bij al te futiel en krachteloos in een wereld die zich er sinds het ontstaan van de mensheid steeds ver van verwijderd heeft gehouden? Idealen die al op voorhand onrealistisch lijken — of toch zo zijn geformuleerd — zijn maar al te vaak een excuus om bij de pakken neer te gaan zitten.

En dan was er nog in datzelfde charter de eis dat ik de ‘beknotting van de vrije meningsuiting’ zou bestrijden — en alweer: natuurlijk wil ik dat wel, maar in een klimaat waar meningsuiting en commercieel belang aan elkaar gekoppeld zijn, is het begrip zelf niet onproblematisch. Gelukkig vermeldt het PEN-charter ook: ‘omdat vrijheid ook de vrijwillige beperking ervan impliceert, verbinden de leden zich ertoe om zich te verzetten tegen de uitwassen van een vrije pers, zoals leugenachtige artikels, opzettelijk valse verklaringen en de verdraaiing van feiten teneinde er politiek of persoonlijk voordeel mee te halen’. Ik weet nu al een paar websites die ik graag op een volgende ledenvergadering van de PEN ter sprake zou willen brengen als voorbeelden van dergelijke uitwassen. Dat we daar eens de strijd mee aanbinden! En verder moet het afgelopen zijn met de Joepie, de Story en met Showbizz Bart natuurlijk.

Dus ja, uiteindelijk ondertekende ik dat charter. Maar dat bedoelde ik niet toen ik schreef dat ik iets heb ondertekend. Ik bedoelde dat ik recentelijk voor het eerst sinds lange tijd weer eens een heus manifest heb ondertekend. Je moet maar durven. ‘De tijd van manifesten is voorbij’, zo luidde het in de jaren negentig, en ik heb bijna aan den lijve mogen ervaren wat het betekent als je bijvoorbeeld als lid van een tijdschriftredactie samen met andere redactieleden de euvele moed had nog eens zoiets als een manifest te schrijven, al heette dat in managerstermen toen al een ‘mission statement’ en was het feitelijk niet meer dan een poging de eigen positie te bepalen in het algemeen culturele en literaire landschap van die dagen. Dat er achter het anything goes dat publiekelijk beleden werd in feite allerlei uitsluitingsmechanismen werkzaam waren, bleek uit de wijze waarop dat statement door de zelfverklaarde vertegenwoordigers en bewakers van het vrijheid-blijheid-laat-maar-waaien in verband werd gebracht met de bestrevingen van dictators, oorlogsmisdadigers en andere bedenkers en plegers van volkerenmoord en groepsverkrachtingen. Anything goes, behalve wat niet in de kraam te pas komt, laat staan datgene wat dat anything goes zelf tegen het licht houdt. Wat men dan naar zijn hoofd krijgt…Het spreekt vanzelf dat deze verschrikkelijk open geesten het tijdschrift nooit lazen.

Het manifest waarover het gaat, heet ‘Manifest voor een nieuw kunstbegrip’ (men kan het onder meer hier lezen en ondertekenen). Het werd geschreven door Peter Adriaansz, Maarten Altena, Rosalie Hirs en Samuel Vriezen — vier componisten waarvan er twee (Vriezen en Hirs) ook dichter zijn. Ze nemen afstand van ‘de kaping van het kunstbegrip door de beleidsmakers en kunstmanagers die beweren namens ons te spreken’, zo stellen ze, en vervolgen: ‘Met de ongetwijfeld beste bedoelingen spreekt deze managerselite een taal die intussen het kunstbegrip zelf steeds verder aantast en uitholt. Al jaren vergiftigt dit jargon het spreken over kunst in het publieke debat’.

Het valt niet moeilijk daarmee in te stemmen. Ik heb het hier nu al herhaaldelijk gehad over degenen die binnen de literatuur in feite het hoogste woord voeren, maar die in wat ze vervolgens zeggen nergens blijk geven ook maar een begin van besef te hebben van wat ze precies aan de man of vrouw proberen te brengen; ze hebben het in ieder geval nooit over literatuur. Nog maar vorige week was er weer eens ‘De Staat van het Boek’ — een samenscholing van binnen ‘het veld’ werkzame ‘spelers’, zoals dat geloof ik in het jargon heet. Het meest opvallend aan die samenscholing vind ik altijd dat iedereen er het woord neemt, behalve de schrijver. Die doet in dat soort gesprekken domweg niet mee. Wat hij te zeggen zou hebben zou het onderonsje van boekverkopende, boekpromotende, boekomkaderende en boekbeleidsmatige lieden ook danig kunnen verstoren, vrees ik. Ik vernam nog wel dat minister van cultuur Joke Schauvliege in haar voordracht gerefereerd moet hebben aan iets wat ik op deze weblog, of misschien eerst in de krant geschreven heb, maar dat alleen om het flink tegen te spreken. Het is me nog niet duidelijk wat ze precies citeerde. Maar als ik was uitgenodigd, ik zou misschien hebben kunnen reageren.

Nee, wie op De Staat van het Boek bijvoorbeeld wel aan het woord komen, zijn uit de nek lullende kletskoppen als de zich (hou u vast) ‘en-ter-tain-ment-ad-vo-caat’ noemende Hans Bousie die, volgens mijn zegslieden, de helft van zijn spreektijd eerst besteed zou hebben aan het schetsen van zijn loopbaan, om zich daarna (zo bleek uit een interviewtje in De Standaard van 22 april) ineens te ontpoppen als Ziener van dienst. ‘De boekenwereld mag een revolutie verwachten’, zo las ik in de krant.

Tiens. Een revolutie nog wel… En wat kunnen we qua ‘revolutie’ van deze en-ter-tain-ment-ad-vo-caat dan precies verwachten? Juist ja, nog meer gerichtheid op de werking van de markt. Als ik het niet dacht.

Ik noem dat geen revolutie. Ik noem dat versteviging van de dictatuur van de markt — of klink ik nu weer als zo’n manifestenschrijver van de oude stempel? Het is stram in de pas lopen met ‘wat nu eenmaal het geval is’ uit gebrek aan fantasie, creativiteit en vooral moed, al klinkt het misschien op het eerste gehoor behoorlijk wild wanneer zo’n meneer stelt dat het goed zou zijn om bijvoorbeeld een wijnproeverij met Tom Lanoye te organiseren. Zoiets idioots had inderdaad niemand zien aankomen. ‘Lady Gaga vult met gemak een Sportpaleis, maar Tom Lanoye niet, hoewel hij een populaire auteur is’, zo stelt hij. ‘Een strategie kan zijn om op zoek te gaan naar interesses van auteurs en die uit te spelen. Stel dat Lanoye van wijn houdt, dan zou zijn uitgeverij een wijnproeverij met Tom Lanoye kunnen organiseren’.

Nu even afgezien van het feit dat je met zo’n avondje ook geen Sportpaleis gevuld krijgt — dit is weer het gebruikelijke geleuter van mensen die over literatuur sprekend zich niet voor literatuur sterk willen maken, maar integendeel de literatuur meer en meer als hinderlijk bijberoep zien van hen die beter met wijnavondjes het publiek zouden vermaken. Ik zou in Lanoye’s plaats beledigd zijn. Ik denk dat hij heel goed weet waar hij van houdt en hij heeft al meer dan voldoende bewezen dat hij in staat is gebleken om die liefde aan een groot publiek verkocht te krijgen: zijn literatuur, zijn theater, zijn poëzie. De publieke figuur Lanoye is geen wijnkenner; hij is schrijver — literair schrijver ook nog eens. Akkoord, ik heb hem op tv ook al eens in weinig flatterende zwemkledij in een bubbelbad zien dobberen met een of andere Bekende Vlaming — maar zelfs daar bleef hij toch vooral drijven als schrijver, en niet als “Sauna Tommy” die zijn publiek vooral betrekt uit mensen die liever in stoombaden zitten dan in het theater of thuis onder de leeslamp.

Ik vraag me altijd weer af waarom mensen als Bousie menen dat ze zich met literatuur bezig moeten houden. Misschien omdat hij als advocaat in literaire kringen nog de meeste verongelijkte zielen aantreft, zodat er daar mogelijkerwijs nog iets te halen valt? In ieder geval is hij een schoolvoorbeeld van iemand die het kunstbegrip uitholt.

En dat doen inderdaad ook de beleidsmakers. In cultuurnota’s wordt gewoonlijk een bargoens gesproken dat iedere in kunst en letteren geïnteresseerde geest sowieso al draaierig zou moeten maken, en tegenwoordig komen degenen die dergelijke cultuurnota’s bestellen of opstellen er ook openlijk voor uit dat kunst en cultuur ze geen ene reet interesseert (ik denk dan in de eerste plaats aan een schertsfiguur als Halbe Zijlstra, maar ik heb tot nu toe evenmin de indruk dat Joke Schauvliege zich binnen de Vlaamse regering werkelijk sterk gaat maken voor op zijn minst het behoud van het bestaande budget, dat immers nu al een voor een beschaafd land beschamend laag percentage uitmaakt van de totale begroting). In die zin ben ik er nog niet eens zo van overtuigd dat al die kunstmanagers en beleidsbobo’s werkelijk ‘met de ongetwijfeld beste bedoelingen’ voor ons spreken. Cultuurbeleid lijkt soms tot doel te hebben cultuur af te schaffen.

Dus waarom dan toch muizenissen bij het ondertekenen van een manifest dat de bedoeling heeft om de taal weer terug op te eisen van de managers- en bestuurselite? Omdat uit de in totaal 12 stellingen die het manifest bevat misschien net een beetje te gemakkelijk afgeleid zou kunnen worden dat kunst in zijn algemeenheid zich terzijde van de rest van het maatschappelijk gebeuren bevindt of dient te bevinden, als iets volstrekt autonooms in sociologische zin. ‘Kunst is geen instrument’, zo staat er bijvoorbeeld. En dat is ook zo, zeker als daarmee wordt bedoeld dat ze niet ‘door politieke of commerciële agenda’s (kan) worden afgedwongen’, zoals in de toelichting bij deze stelling staat. Of het niet kan, vraag ik me af (ik heb de indruk dat het al op grote schaal gebeurt). Dat het niet zou mogen, is een ander verhaal. Maar buiten dat: als een tekst van mij op een gegeven moment gelezen wordt binnen een kader dat juist dan journalistiek relevant is, heb ik daar niet zo heel veel op tegen, ook al wordt in een dergelijke lezing de veelkantigheid van wat ik geschreven heb even over het hoofd gezien. In de publieke ruimte, waar de journalistieke mores overheersen (en dus ook de daarmee verbonden commerciële eisen), moet je niet verwachten dat alle subtiliteiten, alle lagen en paradoxen die een kunstwerk pas werkelijk interessant maken, aan bod zullen komen. Dat in 2008, veertig jaar na dato, Het grote uitstel onder meer werd gelezen als een afrekening met mei ’68 viel te verwachten (ook al is het boek in die zin niet echt een afrekening en op het punt van de mei 68-ers veel dubbelzinniger dan wel is verondersteld). Mei ’68 was op dat moment journalistiek interessant. Dat dat boek om dezelfde reden een jaar later werd genoemd als één van de recente romans over de Val van de Berlijnse Muur (toen twintig jaar geleden) is natuurlijk mooi, maar je kunt je de vraag stellen of de roman nu wel werkelijk daarover gaat. Het gaat hier om actualiseringen van de roman binnen wat volgens een journalistieke (en dus deels commerciële en daarom ook deel politieke agenda) op dat moment relevant is. Er zijn nog andere mores denkbaar (bijvoorbeeld een academische — al is het grote probleem natuurlijk dat de commerciële en politieke mores zo langzamerhand elk terrein van de samenleving doordringen, ook die van de academie).

Zo zijn er in het manifest meer stellingen waarbij ik vanwege de mogelijke implicaties die ze hebben, toch steeds weer twijfel. ‘Kunst staat los van Staat zowel als Markt’. Ik denk het niet, eigenlijk. Waar komen anders die kunstmanagers vandaan? En die cultuurministers of staatssecretarissen? En is het wel wenselijk, dat los staan van ‘Markt’ en ‘Staat’ (die hoofdletters zijn bijna ontroerend)? Heeft kunst niet altijd de meerduidigheid van de werkelijkheid verdedigd tegenover wat staat en markt er in meer eenduidige zin van wilden maken en vervolgens ook gemaakt hebben? Ontleent kunst zoals wij haar definiëren (en ons kunstbegrip heeft zijn wortels in de Romantiek), haar bestaansrecht, haar ‘artistieke vrijheid’, niet juist aan het verzet tegen wat haar inperkt, aan markt en staat derhalve? Is dat niet de dynamiek waarbij ze bestaat? Tenzij hier opnieuw een pleidooi wordt gehouden voor van de maatschappelijke werkelijkheid losgezongen kunstbegrip.

Ik denk niet dat dat laatste de bedoeling van de opstellers is geweest. Het is alleen maar de valkuil waarmee ze in hun formuleringen misschien net te weinig rekening houden. Of konden houden. Want met twijfels maakt men geen manifest. Misschien maakt men daarmee kunst. Maar de formuleringen zelf zijn tegelijk ook een bewijs van het verzet dat nu precies de kern uitmaakt van het (in se romantische) kunstbegrip dat hier wordt verdedigd en ingezet.

En dus heb ik getekend. Al ben ik er tegelijkertijd meer dan ooit van overtuigd dat de tijd voor dit soort manifesten voorbij is. Ik kan er de voor mij belangrijke bedenkingen niet in kwijt. Uiteindelijk is een manifest vol bezwaren tegen de geest van de tijd op zich ook een uitdrukking van die geest: een op journalistieke maat geschreven opsomming. Maar met dit laatste soort bedenkingen komen we natuurlijk ook nergens.